Trong quá trình sửa đổi Luật Bảo hiểm xã hội (BHXH) 2024, nhóm nghiên cứu của World Bank đóng vai trò nghiên cứu thực tế, đưa ra các khuyến nghị để Chính phủ xây dựng, hoàn thiện dự thảo các đề xuất sửa đổi. Khi nắm bắt thực tiễn, một điểm sáng đã được nhóm của World Bank ghi nhận, đó là câu chuyện của Bảo hiểm PVI - thực hiện vai trò là tổ chức dịch vụ hỗ trợ phát triển đối tượng theo ủy quyền của BHXH Việt Nam, đã chủ động triển khai mô hình đưa BHXH đến nhóm lái xe công nghệ.

Theo đó, Bảo hiểm PVI hỗ trợ chi phí ban đầu tham gia BHXH tự nguyện với nhóm lao động này. Đây là giải pháp bước đầu để tiếp cận và vận động tham gia BHXH tự nguyện, phá vỡ sức ỳ tâm lý, đưa người lao động bước vào hệ thống BHXH. Khi đã nhận thấy giá trị và hình thành được nếp quen, tỷ lệ người lao động tự nguyện đóng tiếp (tái tục) trong những chu kỳ sau ở mức cao, tạo ra một tập khách hàng bền vững cho tổ chức dịch vụ hỗ trợ phát triển đối tượng.

Cách tiếp cận này của Bảo hiểm PVI đã nhận được sự đánh giá rất cao từ các chuyên gia của World Bank. Mô hình mà Bảo hiểm PVI đang chủ động triển khai hoàn toàn tương ứng với xu hướng và góc nhìn tiên tiến của thế giới về việc huy động tham gia lưới an sinh đối với lao động làm việc trên các nền tảng số.

Thực tế cũng cho thấy, việc hỗ trợ tham gia BHXH tự nguyện (bên cạnh nguồn hỗ trợ từ ngân sách nhà nước theo quy định của Luật BHXH 2024) cũng là giải pháp đang được nhiều tỉnh, thành phố triển khai. Tuy nhiên, với nhóm lao động làm việc trên nền tảng số, cụ thể là nhóm lái xe công nghệ, các cơ chế hỗ trợ theo địa phương thường trú lại tỏ ra không hiệu quả. Đa số nhóm này đều thuộc diện “ly hương”, từ các vùng quê xa xôi về tập trung nhiều tại các đô thị lớn. Cách làm của Bảo hiểm PVI đã khắc phục triệt để hạn chế nói trên và bước đầu cho thấy tính hiệu quả nhất định. 

Từ cách làm của Bảo hiểm PVI cho thấy, cần một hướng tiếp cận và vận động trực tiếp cùng những hỗ trợ về chi phí đóng ban đầu để gia tăng BHXH tự nguyện với nhóm lái xe công nghệ. Tuy nhiên, nếu thực hiện theo cơ chế BHXH bắt buộc thì sẽ như thế nào?

Đây là câu hỏi nhận được nhiều sự quan tâm hơn cả trong quá trình sửa đổi Luật BHXH 2024. Như đã phân tích từ các bài viết trước đó, việc chưa xác định vai trò của doanh nghiệp nền tảng, cung cấp ứng dụng như kiểu Grab, Be… dẫn đến nhiều khó khăn khi xây dựng cơ chế BHXH bắt buộc với nhóm lao động làm việc trên nền tảng số.

Về vấn đề này, nhóm nghiên cứu World Bank nhấn mạnh rằng: cần quy định một số nhóm lao động mới như “lao động tự do phụ thuộc”, “lao động gig” và “lao động trên nền tảng số”, đi kèm các định nghĩa pháp lý và vận hành chuẩn xác, đồng thời đảm bảo tính thống nhất với pháp luật về thuế thu nhập cá nhân.

Đồng thời, cần quy định về cách xử lý thu nhập từ nền tảng khi tính toán mức đóng góp, thiết lập một cơ sở tính toán mức đóng góp rõ ràng và đơn giản về mặt hành chính. Tránh đưa ra các quy định loại trừ làm phát sinh nhu cầu xây dựng cơ chế phức tạp để tổng hợp hoặc xác định lại thu nhập.

Nghiên cứu của World Bank cũng khuyến nghị: có thể áp dụng tỷ lệ khấu trừ thu nhập trước khi tính toán các khoản đóng góp (tương tự như Mexico và Singapore). Dù là BHXH bắt buộc hay tự nguyện, các nền tảng ứng dụng nên khấu trừ khoản đóng góp theo mỗi giao dịch và nộp về quỹ BHXH; tương tự cơ chế khấu trừ thuế thu nhập cá nhân hiện hành. Cùng với đó, cần xây dựng cơ chế chuyển đổi các khoản đóng góp này để áp dụng công thức tính lương hưu theo mức hưởng xác định (“tiền lương hàng tháng”, “thời gian tham gia”).

Cũng theo khuyến nghị của World Bank, trong khâu tổ chức thực hiện, cần điều chỉnh quy trình đăng ký và quản lý của cơ quan BHXH để đảm bảo phù hợp với thực tế. Hệ thống hiện hành của cơ quan BHXH cần linh động hơn, nhất là việc mức đóng được xác định trước theo các mức thu nhập cố định, không phù hợp với thực tế việc làm trên nền tảng (thu nhập thường có dao động tương đối mạnh, thay đổi theo số giờ làm việc thực tế từng ngày, từng tháng).

Cụ thể hơn, có 2 phương án quy trình được khuyến nghị có thể áp dụng:

Phương án 1 (ưu tiên): Xây dựng mức đóng theo thu nhập thực tế. Trong đó, không yêu cầu phải đăng ký trước với cơ quan BHXH. Nền tảng tự động khấu trừ khoản đóng góp theo mỗi giao dịch phát sinh thu nhập cho người lao động (tương tự cơ chế khấu trừ thuế thu nhập cá nhân hiện hành). Hoặc có thể áp dụng ngưỡng thu nhập theo mô hình của Mexico; lao động có thu nhập tương đương mức lương tối thiểu sẽ áp dụng nghĩa vụ đóng góp của người sử dụng lao động, tuy nhiên, cơ chế này có thể khó quản lý trên thực tế.

Phương án 2: Vẫn duy trì nghĩa vụ đóng BHXH tự nguyện nhưng chuyển từ chu kỳ hàng tháng sang hàng tuần. Việc tham gia BHXH có thể được xác định dựa trên số giờ làm việc (người lao động đạt mức thu nhập tương đương 10 giờ làm việc theo lương tối thiểu trong một tuần sẽ đóng đầy đủ và được hưởng bảo hiểm trong tuần đó). Với cơ chế này vẫn cho thấy sự thiếu linh hoạt, làm tăng gánh nặng hành chính do phải tổng hợp thu nhập trước khi khấu trừ. 

Dù lựa chọn theo phương án nào, World Bank cũng nhấn mạnh rằng: nên giảm thiểu yêu cầu thủ tục báo cáo đối với doanh nghiệp cung ứng nền tảng. Theo đó, doanh nghiệp nền tảng chỉ cần báo cáo thu nhập và chuyển nộp các khoản đóng góp, không cần đăng ký trước từng người lao động. 

Tuy nhiên, những thay đổi về mặt vận hành theo các phương án nói trên có thể đòi hỏi đầu tư nâng cấp hệ thống công nghệ thông tin của BHXH Việt Nam. Trong khi đó, hệ thống hiện tại chưa được thiết kế để đáp ứng thu nộp phù hợp với các trường hợp có thu nhập linh hoạt (thường xuyên biến động như với lao động làm việc trên các nền tảng số) trước những thay đổi chóng mặt của các phương thức kinh doanh trong bối cảnh số.

Theo các chuyên gia, đây là những khuyến nghị hết sức thiết thực để Việt Nam có thể xây dựng được cơ chế bao phủ BHXH đến nhóm lao động làm việc trên nền tảng số. Tuy nhiên, từ thực tế tổ chức thực hiện chính sách BHXH từ nhiều năm qua cho thấy, mấu chốt vấn đề vẫn là nhận thức và ý thức chủ động tham gia từ người lao động.

Thu nhập của lao động làm việc trên các nền tảng số không hề thấp, nhu cầu bảo đảm an sinh xã hội lại rất thiết thực. Như vậy, để giải quyết được bài toán BHXH một cách căn cơ, bền vững (dù là theo cơ chế BHXH bắt buộc hay BHXH tự nguyện) cần một chiến dịch truyền thông đủ lớn, tác động trực diện đến nhóm lao động mang nhiều tính đặc thù. Đây cũng là khuyến nghị đã được nhóm nghiên cứu của World Bank nhấn mạnh trong quá trình nghiên cứu về thực hiện BHXH cho nhóm lao động làm việc trên nền tảng số tại Việt Nam.