Mở rộng diện bao phủ BHXH là một trong những mục tiêu trọng tâm của quá trình triển khai các chính sách an sinh xã hội. Nghị quyết số 28-NQ/TW ngày 23/5/2018 của Ban Chấp hành Trung ương khóa XII về cải cách chính sách BHXH đã xác định định hướng phát triển hệ thống BHXH đa tầng, linh hoạt, hướng tới mục tiêu BHXH toàn dân. Theo đó, mở rộng diện bao phủ không chỉ là gia tăng số người tham gia mà còn hướng tới việc tạo điều kiện để ngày càng nhiều người lao động được tiếp cận và thụ hưởng chính sách an sinh trong suốt quá trình làm việc và khi hết tuổi lao động.

Tại Thái Nguyên, ngay sau khi Nghị quyết số 28-NQ/TW được ban hành, cấp ủy, chính quyền hai tỉnh Thái Nguyên và Bắc Kạn trước đây đã tổ chức phổ biến, quán triệt và triển khai thực hiện. Nhiệm vụ phát triển người tham gia BHXH và cả bảo hiểm y tế (BHYT) từng bước được đưa vào chương trình, kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội của địa phương; từ đó, công tác phối hợp giữa cơ quan BHXH với các sở, ngành, chính quyền cơ sở được quan tâm triển khai.

Theo Nghị quyết số 202/2025/QH15 ngày 12/6/2025 của Quốc hội, tỉnh Thái Nguyên mới được thành lập trên cơ sở hợp nhất tỉnh Thái Nguyên và tỉnh Bắc Kạn. Sau sắp xếp, địa phương này có 92 đơn vị hành chính cấp xã, diện tích tự nhiên 8.375,21 km², dân số gần 1,8 triệu người.

Không gian phát triển kinh tế - xã hội và thị trường lao động của tỉnh vì thế cũng được mở rộng. Việc tổ chức thực hiện chính sách BHXH trong điều kiện địa bàn mới đặt ra yêu cầu tiếp tục rà soát, phân công nhiệm vụ, tăng cường phối hợp giữa các cơ quan, đơn vị và bảo đảm tính liên tục trong quản lý, phục vụ người tham gia.

Trong bối cảnh đó, nhìn lại kết quả phát triển người tham gia BHXH qua các năm cho thấy diện bao phủ tại địa phương đã có những chuyển biến rõ nét. Đây cũng là căn cứ quan trọng để nhìn nhận chặng đường thực hiện mục tiêu BHXH toàn dân tại Thái Nguyên, đồng thời nhận diện những yêu cầu đặt ra trong giai đoạn tiếp theo.

Số liệu trong báo cáo sơ kết thực hiện Nghị quyết số 28-NQ/TW của tỉnh Thái Nguyên cho thấy, tổng số người tham gia BHXH trong giai đoạn 2018-2025 tăng từ 259.067 người lên 345.716 người. Như vậy, sau 7 năm, số người tham gia tăng thêm 86.649 người, tương đương khoảng 33,4%.

Đây là mức tăng đáng chú ý, phản ánh quá trình mở rộng diện bao phủ BHXH qua nhiều năm. Tuy nhiên, diễn biến giữa các năm không hoàn toàn đồng đều. Giai đoạn 2018-2022, số người tham gia tăng chậm, thậm chí có thời điểm giảm nhẹ. Từ năm 2023, xu hướng tăng trở lại rõ hơn, với số người tham gia đạt 291.886 người; năm 2024 tăng lên 321.044 người và năm 2025 đạt 345.716 người.

Sự gia tăng về quy mô là kết quả của quá trình triển khai chính sách trên nhiều nhóm đối tượng, gắn với công tác chỉ đạo của cấp ủy, chính quyền và hoạt động tổ chức thực hiện của cơ quan BHXH. Tuy nhiên, để đánh giá đầy đủ hơn sự thay đổi của diện bao phủ, không thể chỉ nhìn vào tổng số người tham gia. Đáng chú ý là cơ cấu giữa BHXH bắt buộc và BHXH tự nguyện cũng cho thấy những thay đổi tích cực.

Với BHXH bắt buộc, số người tham gia tại Thái Nguyên tăng từ 253.250 người năm 2018 lên 273.139 người năm 2025. Dù vậy, quá trình tăng trưởng có những giai đoạn khác nhau. Số người tham gia giảm từ 253.250 người năm 2018 xuống 237.870 người năm 2022, trước khi phục hồi và tăng trở lại trong các năm tiếp theo.

Trong khi đó, BHXH tự nguyện ghi nhận tốc độ mở rộng nhanh hơn. Từ 5.817 người năm 2018, số người tham gia tăng lên 12.044 người năm 2019, 25.917 người năm 2020 và 37.787 người năm 2021. Sau khi giảm nhẹ trong năm 2022, số người tham gia tiếp tục tăng, đạt 46.909 người năm 2023, 58.355 người năm 2024 và 72.577 người năm 2025.

Nếu năm 2018, BHXH tự nguyện chỉ chiếm khoảng 2,25% tổng số người tham gia BHXH thì đến năm 2025, tỷ trọng này đã tăng lên gần 21%. Số người tham gia BHXH tự nguyện năm 2025 cao gấp khoảng 12,5 lần so với năm 2018.

Những con số này cho thấy diện bao phủ BHXH tại Thái Nguyên không chỉ mở rộng về quy mô mà còn thay đổi về cơ cấu. Nếu BHXH bắt buộc tiếp tục là bộ phận chiếm tỷ trọng lớn, thì BHXH tự nguyện đã trở thành một cấu phần ngày càng đáng kể trong tổng số người tham gia. Đây là chuyển biến có ý nghĩa trong bối cảnh thị trường lao động có nhiều nhóm người làm việc ngoài khu vực có quan hệ lao động chính thức.

Sự thay đổi về cơ cấu người tham gia BHXH diễn ra trong bối cảnh thị trường lao động Thái Nguyên có những đặc điểm riêng. Sau hợp nhất địa giới hành chính tỉnh Bắc Kạn và tỉnh Thái Nguyên (cũ), lực lượng lao động và không gian kinh tế của tỉnh được mở rộng, với sự hiện diện đồng thời của các khu vực công nghiệp, dịch vụ và nông, lâm nghiệp, thủy sản.

Theo Báo cáo số 214/BC-SNV ngày 09/5/2026 của Sở Nội vụ tỉnh Thái Nguyên, lực lượng lao động từ 15 tuổi trở lên của tỉnh là 804.783 người, chiếm khoảng 47% dân số. Năm 2025, toàn tỉnh có 768.246 lao động có việc làm. Trong đó, khu vực nông, lâm nghiệp và thủy sản có 145.302 người, chiếm 18,9%; khu vực công nghiệp và xây dựng có 328.104 người, chiếm 42,7%; khu vực dịch vụ có 294.840 người, chiếm 38,4%.

Cơ cấu này cho thấy công nghiệp - xây dựng và dịch vụ đang chiếm tỷ trọng lớn trong cơ cấu việc làm của tỉnh, trong khi khu vực nông, lâm nghiệp và thủy sản vẫn có một bộ phận lao động đáng kể. Báo cáo của Sở Nội vụ cũng nhận định cơ cấu lao động chuyển dịch theo hướng giảm tỷ trọng nông, lâm nghiệp và tăng tỷ trọng công nghiệp - xây dựng, dịch vụ.

Cơ cấu việc làm đa dạng đồng nghĩa với việc nhu cầu và điều kiện tham gia BHXH của người lao động cũng không giống nhau. Người làm việc trong doanh nghiệp, đơn vị sử dụng lao động có những điều kiện tham gia khác với người lao động tự do, người làm việc trong hộ kinh doanh hoặc những người có thu nhập không ổn định.

Vì vậy, mở rộng diện bao phủ BHXH tại địa phương không thể chỉ dựa vào một phương thức tiếp cận chung. Việc phát triển người tham gia cần gắn với đặc điểm của từng khu vực lao động, khả năng tiếp cận chính sách và điều kiện thực tế của người dân. Đây cũng là lý do BHXH bắt buộc và BHXH tự nguyện cần được nhìn nhận như hai hướng phát triển có mối liên hệ với nhau, nhưng có những yêu cầu tổ chức thực hiện riêng.

Ở góc độ quản lý, quy mô địa bàn sau hợp nhất cũng đặt ra yêu cầu tăng cường phối hợp giữa các cấp, các ngành và chính quyền cơ sở. Tỉnh Thái Nguyên đã đưa chỉ tiêu phát triển người tham gia BHXH, BHYT vào kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội hằng năm, đồng thời giao chỉ tiêu cụ thể đến xã, phường, thôn, tổ dân phố. Cơ quan BHXH cũng thực hiện phân cấp, phân quyền trong công tác thu và phát triển người tham gia, hướng tới xác định rõ trách nhiệm, tiến độ và kết quả thực hiện.

Những cách làm này cho thấy nhiệm vụ mở rộng bao phủ đã được đặt trong chương trình điều hành chung của địa phương, thay vì chỉ là nhiệm vụ riêng của cơ quan BHXH. Tuy nhiên, kết quả phát triển người tham gia trong giai đoạn tới sẽ phụ thuộc vào khả năng triển khai các giải pháp phù hợp với từng nhóm lao động và từng địa bàn cụ thể.

Nếu giai đoạn 2018-2025 ghi nhận sự gia tăng đáng kể về số người tham gia BHXH, thì mục tiêu đến năm 2030 đặt ra một yêu cầu phát triển cao hơn với tỉnh Thái Nguyên.

Nghị quyết số 28-NQ/TW xác định mục tiêu đến năm 2030, số người tham gia BHXH đạt khoảng 60% lực lượng lao động trong độ tuổi. Cụ thể hóa mục tiêu này, Nghị quyết số 403/NQ-CP ngày 10/12/2025 của Chính phủ giao chỉ tiêu phát triển đối tượng tham gia BHXH đến năm 2030 cho tỉnh Thái Nguyên là 508.294 người.

Với quỹ thời gian còn hơn 4 năm, Thái Nguyên cần phát triển thêm gần 150.000 người tham gia. Như vậy, bình quân mỗi năm cần tăng khoảng 32.500 người, tương đương mức tăng cao hơn khoảng 1,86 lần so với tốc độ phát triển người tham gia BHXH giai đoạn trước năm 2026.

Khoảng cách giữa kết quả đã đạt được và mục tiêu được giao cho thấy nhiệm vụ mở rộng diện bao phủ trong những năm tới không đơn thuần là duy trì tốc độ tăng trưởng của giai đoạn trước đây. Thay vào đó, địa phương cần tạo được chuyển biến rõ hơn ở cả tốc độ phát triển BHXH bắt buộc và BHXH tự nguyện.

Một mặt, việc phát triển BHXH bắt buộc cần tiếp tục gắn với khả năng mở rộng đối tượng trong các khu vực việc làm, doanh nghiệp và những nhóm được bổ sung theo quy định của Luật BHXH năm 2024. Mặt khác, BHXH tự nguyện cần tiếp tục được mở rộng tới những người lao động ngoài khu vực chính thức, nhất là nhóm có thu nhập không ổn định hoặc gặp khó khăn trong việc duy trì khoản đóng định kỳ.

Bên cạnh đó, đặc điểm địa bàn sau hợp nhất đòi hỏi công tác tổ chức thực hiện phải được triển khai linh hoạt, có sự phối hợp chặt chẽ giữa cơ quan BHXH với các sở, ngành và nhất là chính quyền cấp xã. Việc giao chỉ tiêu cần đi cùng rà soát đối tượng, nắm bắt đặc điểm lao động tại từng địa bàn và lựa chọn cách thức tiếp cận phù hợp.

Tính đến hết tháng 10/2026, báo cáo số 2253/BC-BHXH ngày 05/11/2026 của BHXH tỉnh Thái Nguyên, đã ghi nhận 288.993 người tham gia BHXH bắt buộc và 71.172 người tham gia BHXH tự nguyện. Cộng hai nhóm, tổng số người tham gia tại thời điểm báo cáo là 360.165 người. Đây là số liệu cập nhật, cho thấy quy mô người tham gia tiếp tục được duy trì ở mức tích cực.

Có thể thấy, quá trình mở rộng diện bao phủ BHXH tại Thái Nguyên đã ghi nhận những chuyển biến đáng kể: tổng số người tham gia tăng qua các năm; BHXH tự nguyện có bước phát triển mạnh về quy mô và tỷ trọng; nhiệm vụ phát triển đối tượng ngày càng được gắn với kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội của địa phương.

Dù vậy, mục tiêu đến năm 2030 cho thấy chặng đường phía trước còn nhiều yêu cầu. Khi quy mô địa bàn, lực lượng lao động và cơ cấu việc làm ngày càng đa dạng, việc mở rộng bao phủ cần được triển khai theo hướng sát hơn với đặc điểm của từng nhóm đối tượng, đồng thời bảo đảm tính ổn định và bền vững của quá trình tham gia.

Nhìn từ thực tiễn Thái Nguyên, bài toán bao phủ BHXH không chỉ nằm ở việc có thêm bao nhiêu người tham gia, mà còn ở khả năng đưa chính sách đến đúng người, đúng nhóm và tạo điều kiện để họ tiếp tục gắn bó với hệ thống an sinh. Trong đó, nhóm thuộc diện tham gia BHXH bắt buộc và BHXH tự nguyện có những điều kiện, thách thức khác nhau, cần được phân tích và giải quyết bằng những giải pháp riêng.

Đây cũng là hai hướng tiếp cận quan trọng để nhìn sâu hơn vào quá trình mở rộng diện bao phủ BHXH tại Thái Nguyên: từ yêu cầu mở rộng đối tượng trong khu vực lao động có quan hệ việc làm đến việc đưa chính sách an sinh đến gần hơn với người lao động ngoài khu vực chính thức.