 |
| Chủ hộ kinh doanh tại Bắc Ninh được tuyên truyền về Luật BHXH 2024. |
Nhận thức về BHXH còn hạn chế
Theo đánh giá của ILO, khu vực hộ kinh doanh (HKD) là một đặc trưng nổi bật của nền kinh tế Việt Nam, tạo việc làm cho khoảng 9 triệu lao động và đóng góp khoảng 30% tổng sản phẩm quốc nội (GDP). Tuy nhiên, tỷ lệ bao phủ BHXH thực tế đối với chủ hộ và người lao động trong HKD vẫn dưới 5%. Chỉ có khoảng một phần ba HKD có đăng ký chính thức, và ngay cả trong nhóm này, mức độ tham gia BHXH cũng thấp hơn rất nhiều so với doanh nghiệp tư nhân.
Dữ liệu từ một cuộc khảo sát của ILO với 827 chủ HKD và cơ sở kinh doanh cá thể, kết hợp phỏng vấn sâu và thảo luận nhóm, cho thấy vừa có cơ hội vừa có thách thức trong việc triển khai cải cách này. Mức độ nhận thức về Luật BHXH năm 2024 còn thấp, ngay cả tại các đô thị lớn.
Nhiều chủ HKD đánh đồng BHXH với BHYT hoặc tiếp tục dựa vào các biện pháp phòng ngừa rủi ro thay thế như bất động sản, vàng, hoặc bảo hiểm thương mại. Tuy nhiên, khi được giải thích rõ về điều kiện tham gia, hơn một nửa số chủ HKD đã đăng ký bày tỏ sẵn sàng tham gia BHXH bắt buộc, đặc biệt là phụ nữ và nhóm tuổi 25–35.
Điều này cũng cho thấy niềm tin và truyền thông là những đòn bẩy then chốt để tăng việc tuân thủ. Vẫn còn đáng kể các rào cản để mở rộng sự tham gia của chủ HKD. Khả năng chi trả là mối quan ngại đối với các HKD nhỏ hoặc mới thành lập, dù mức đóng tối thiểu chỉ chiếm dưới 5% thu nhập bình quân hàng tháng của họ.
Doanh thu mang tính thời vụ và không ổn định gây khó khăn cho việc duy trì đóng BHXH liên tục, trong khi chủ HKD phải tự chịu mức đóng 25%. Nhiều chủ HKD cho biết người lao động không muốn tham gia BHXH bắt buộc vì mức đóng làm giảm thu nhập thực nhận vốn đã khiêm tốn của họ.
Chủ HKD cũng bối rối về các nghĩa vụ pháp lý và không chắc khi nào hợp đồng lao động bắt buộc phải đóng BHXH. Một số nghĩ rằng lao động thời vụ, lao động theo mùa hoặc lao động bán thời gian không thuộc diện phải tham gia, ngay cả khi họ đáp ứng đầy đủ các tiêu chí theo quy định.
Một số khác thừa nhận e ngại đăng ký cho lao động không phải thành viên gia đình, do gánh nặng thủ tục hành chính và rủi ro tài chính phát sinh từ các nghĩa vụ bổ sung. Vì vậy, việc đăng ký BHXH cho người lao động trong HKD vẫn vô cùng hạn chế, chủ yếu các trường hợp tham gia là thành viên gia đình, được "xếp" vào dạng người lao động chính thức để tiếp cận các quyền lợi.
Còn không ít rào cản
Theo đánh giá của ILO, cơ quan BHXH ở cơ sở chịu áp lực về nguồn lực và nhân sự, và thiếu dữ liệu tích hợp với cơ quan quản lý đăng ký kinh doanh và cơ quan thuế. Nếu không tăng cường sự phối hợp và tích hợp số liệu, việc giám sát và thực thi hiệu quả sẽ nằm ngoài tầm với. Các công cụ số như ứng dụng dịch vụ thông tin trên nền tảng thiết bị di động chính thức của BHXH Việt Nam (VssID) có tiềm năng giảm chi phí tuân thủ và cải thiện khả năng tiếp cận của người dùng, nhưng mức độ sử dụng còn hạn chế và đòi hỏi truyền thông, đào tạo và hỗ trợ liên tục.
ILO khuyến nghị để chuyển hóa quy định của Luật BHXH năm 2024 thành diện bao phủ thực chất, Việt Nam sẽ cần có chiến lược triển khai theo trình tự và có tính hỗ trợ.
Theo đó, cần tăng cường truyền thông và tiếp cận thông qua các tổ chức trung gian có uy tín như Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức thành viên có thể nâng cao nhận thức và niềm tin. Đơn giản hóa thủ tục hành chính và tích hợp hệ thống đăng ký - thuế - BHXH sẽ giảm chi phí tuân thủ, trong khi mở rộng hình thức đóng góp linh hoạt (theo quý, theo năm, hoặc các lựa chọn đóng trước) có thể giải quyết tính biến động của thu nhập.
ILO cũng cho rằng, nên áp dụng các khoản trợ cấp chuyển tiếp hoặc mức đóng tăng dần sẽ hỗ trợ các HKD nhỏ hoặc mới đăng ký trong giai đoạn chuyển đổi. Cùng với đó, cần đầu tư vào năng lực thể chế thực hiện ở địa phương, tăng cường sự phối hợp liên ngành và đối thoại xã hội thực chất để đảm bảo chính sách khả thi và công bằng.
