 |
| Hoàn thiện chính sách BHXH nhằm đảm bảo an sinh trong xã hội già hóa. Ảnh minh họa. |
Mở rộng mạng lưới an sinh cho người cao tuổi
An sinh xã hội dành cho người cao tuổi không dừng ở việc hỗ trợ thu nhập khi hết tuổi lao động. Điều người cao tuổi cần là một hệ thống chính sách đồng bộ, bảo đảm nguồn sống ổn định, chăm sóc sức khỏe liên tục, tiếp cận dịch vụ y tế thuận lợi và có điều kiện sống an toàn trong cộng đồng. Đây cũng là mục tiêu xuyên suốt trong quá trình hoàn thiện pháp luật về BHXH, BHYT và trợ giúp xã hội thời gian gần đây.
Một dấu mốc quan trọng là Luật BHXH năm 2024 chính thức hình thành hệ thống BHXH đa tầng, gồm trợ cấp hưu trí xã hội, BHXH bắt buộc, BHXH tự nguyện, bảo hiểm hưu trí bổ sung cùng các chính sách liên quan. Cách tiếp cận này tạo nên mạng lưới an sinh có nhiều tầng bảo vệ, giúp người dân lựa chọn hình thức tham gia phù hợp với điều kiện việc làm và khả năng tài chính. Phạm vi bao phủ vì thế được mở rộng, tạo cơ hội để nhiều người có điểm tựa khi bước vào tuổi già.
Điểm mới được đánh giá có tác động sâu rộng là quy định giảm thời gian đóng BHXH tối thiểu để hưởng lương hưu từ 20 năm xuống còn 15 năm đối với người đủ tuổi nghỉ hưu theo quy định. Chính sách mở ra cơ hội cho nhiều lao động tham gia BHXH muộn hoặc có quá trình đóng không liên tục vẫn đủ điều kiện hưởng lương hưu hằng tháng. Quy định này góp phần hạn chế tình trạng nhận BHXH một lần, khuyến khích người lao động tiếp tục duy trì quá trình tham gia để có nguồn thu nhập ổn định khi về già.
Lương hưu luôn giữ vai trò nền tảng trong hệ thống an sinh xã hội. Khoản thu nhập được chi trả đều đặn giúp người cao tuổi chủ động chi tiêu, giảm phụ thuộc vào gia đình, nâng cao chất lượng cuộc sống. Người đang hưởng lương hưu còn được Quỹ BHXH đóng BHYT, bảo đảm quyền lợi khám, chữa bệnh theo quy định của pháp luật. Đây là chính sách có ý nghĩa thiết thực khi nhu cầu chăm sóc sức khỏe thường gia tăng theo tuổi tác, trong khi chi phí y tế ngày càng lớn.
Đối với nhóm lao động khu vực phi chính thức, nông dân, hộ kinh doanh cá thể hoặc người làm việc tự do, chính sách BHXH tự nguyện tiếp tục mở rộng cơ hội tiếp cận an sinh. Người tham gia được lựa chọn mức đóng, phương thức đóng phù hợp với điều kiện kinh tế, đồng thời nhận hỗ trợ từ ngân sách nhà nước theo quy định. Chính sách tạo điều kiện để nhiều người tích lũy thời gian tham gia BHXH, hướng tới mục tiêu có lương hưu và được bảo đảm an sinh khi không còn khả năng lao động.
Một điểm mới mang ý nghĩa nhân văn của Luật BHXH năm 2024 là lần đầu tiên đưa trợ cấp hưu trí xã hội trở thành một tầng trong hệ thống BHXH. Theo quy định, công dân Việt Nam từ đủ 75 tuổi trở lên không hưởng lương hưu hoặc trợ cấp BHXH hằng tháng sẽ được hưởng trợ cấp hưu trí xã hội. Người từ 70 tuổi đến dưới 75 tuổi thuộc hộ nghèo, hộ cận nghèo cũng thuộc diện được xem xét nếu đáp ứng đầy đủ điều kiện theo quy định của pháp luật.
Việc bổ sung trợ cấp hưu trí xã hội thể hiện định hướng mở rộng diện bao phủ an sinh đối với nhóm người cao tuổi chưa có nguồn thu nhập ổn định. Người đang hưởng trợ cấp hưu trí xã hội được ngân sách nhà nước đóng BHYT, bảo đảm quyền lợi khám, chữa bệnh, đồng thời được hỗ trợ chi phí mai táng theo quy định hiện hành. Chính sách góp phần giảm bớt khó khăn đối với người cao tuổi có hoàn cảnh đặc biệt, nâng cao khả năng tiếp cận dịch vụ y tế và chăm sóc sức khỏe.
Đề xuất giảm độ tuổi hưởng trợ cấp hưu trí xã hội
Bên cạnh những kết quả đạt được, thực tiễn cũng đặt ra yêu cầu tiếp tục hoàn thiện chính sách để phù hợp với tốc độ già hóa dân số. Hiện tỷ lệ người sau độ tuổi nghỉ hưu được hưởng lương hưu, trợ cấp BHXH hằng tháng hoặc trợ cấp hưu trí xã hội vẫn còn ở mức khiêm tốn. Hàng triệu người cao tuổi chưa có nguồn thu nhập thường xuyên, chủ yếu sống dựa vào gia đình hoặc lao động khi sức khỏe đã suy giảm. Khoảng trống này đòi hỏi hệ thống an sinh phải tiếp tục được mở rộng theo hướng bao trùm hơn.
Theo nhiều chuyên gia, ngưỡng tuổi hưởng trợ cấp hưu trí xã hội hiện nay vẫn khá cao so với điều kiện phát triển của Việt Nam. GS.TS Nguyễn Đình Cử, nguyên Viện trưởng Viện Dân số và các vấn đề xã hội (Đại học Kinh tế Quốc dân), đề xuất giảm độ tuổi hưởng trợ cấp xuống 65 đối với người không có lương hưu hoặc các khoản trợ cấp thường xuyên. Đề xuất được đưa ra trong bối cảnh Việt Nam đang tiến rất nhanh tới giai đoạn dân số già, nhu cầu bảo đảm an sinh cho người cao tuổi ngày càng lớn.
“Năm 2025 mới khoảng 42% người sau độ tuổi nghỉ hưu có lương hưu, trợ cấp BHXH hằng tháng và trợ cấp hưu trí xã hội (khoảng 6 triệu người), thấp hơn nhiều so với một số nước trong khu vực như Trung Quốc (95%) hay Thái Lan (93%). Còn khoảng 8,51 triệu người sau độ tuổi nghỉ hưu (chiếm 58%) chưa thuộc diện bao phủ của hệ thống BHXH”, GS.TS Nguyễn Đình Cử nêu rõ.
Theo phân tích của chuyên gia, nhiều quốc gia cùng các tổ chức quốc tế đều sử dụng mốc 65 tuổi để xác định người cao tuổi. Từ năm 1967, Công ước của Tổ chức Lao động quốc tế đã khuyến nghị trợ cấp xã hội đối với người từ 65 tuổi trở lên không có lương hưu. Trong khi đó, GDP bình quân đầu người của Việt Nam đã đạt khoảng 5.000 USD nhưng độ tuổi hưởng trợ cấp hưu trí xã hội vẫn ở mức 75 tuổi đối với trường hợp thông thường. Khoảng cách này cho thấy còn dư địa để tiếp tục hoàn thiện chính sách.
Một lý do khác được GS.TS Nguyễn Đình Cử nhấn mạnh là tuổi thọ giữa các vùng, miền còn có sự chênh lệch khá lớn. Tại một số địa phương miền núi, tuổi thọ trung bình của nam giới thấp hơn đáng kể so với nhiều tỉnh, thành phố phát triển. Việc áp dụng chung một ngưỡng tuổi trên phạm vi cả nước khiến không ít người chưa kịp tiếp cận chính sách đã qua đời. Giảm dần độ tuổi hưởng trợ cấp vì thế được xem là giải pháp nâng cao tính công bằng trong tiếp cận an sinh xã hội.
Hiện Bộ Nội vụ đang lấy ý kiến đối với dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật BHXH, trong đó đề xuất từng bước giảm độ tuổi hưởng trợ cấp hưu trí xã hội xuống còn 70 tuổi. Đây mới là phương án trong quá trình xây dựng chính sách, chưa phải quy định có hiệu lực thi hành. Dù vậy, hướng nghiên cứu này cho thấy quyết tâm mở rộng mạng lưới an sinh, tăng số lượng người cao tuổi được tiếp cận chính sách hỗ trợ từ ngân sách nhà nước.
Song hành với quá trình hoàn thiện chính sách BHXH, Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật BHYT năm 2024 tiếp tục mở rộng nhóm đối tượng do ngân sách nhà nước đóng BHYT. Người hưởng trợ cấp hưu trí xã hội hằng tháng, người hưởng trợ cấp theo Luật BHXH do chưa đủ điều kiện hưởng lương hưu đều được bảo đảm quyền lợi BHYT. Chính sách góp phần giảm gánh nặng chi phí khám, chữa bệnh, nâng cao khả năng tiếp cận dịch vụ y tế đối với người cao tuổi và những người có hoàn cảnh khó khăn.
Trong bối cảnh già hóa dân số diễn ra nhanh, hoàn thiện chính sách an sinh xã hội cần được triển khai theo hướng đồng bộ giữa BHXH, BHYT, trợ giúp xã hội và hệ thống chăm sóc dài hạn. Mỗi chính sách giữ một vai trò riêng, tạo nên mạng lưới bảo vệ nhiều tầng đối với người cao tuổi. Khi có nguồn thu nhập ổn định, được chăm sóc sức khỏe thường xuyên, được tiếp cận dịch vụ y tế chất lượng và sống trong môi trường thân thiện, người cao tuổi sẽ tiếp tục phát huy kinh nghiệm, tri thức, đóng góp tích cực cho gia đình và cộng đồng.
