Mở rộng đầu tư quỹ bảo hiểm xã hội: Tăng hiệu quả nhưng phải giữ “vành đai” an toàn

Nâng hiệu quả đầu tư, bảo toàn giá trị quỹ BHXH. Ảnh AI minh họa.

Dư địa mới cho nguồn lực hơn 1,5 triệu tỷ đồng

Đầu tư quỹ BHXH mang tính chất đặc biệt bởi mục tiêu sinh lời luôn gắn với yêu cầu bảo toàn nguồn lực phục vụ chi trả các chế độ trong dài hạn. Theo Luật BHXH năm 2024, tiền sinh lời từ hoạt động đầu tư là một nguồn hình thành quỹ; hoạt động đầu tư phải đáp ứng đồng thời các nguyên tắc an toàn, bền vững, hiệu quả, đa dạng hóa danh mục.

Cơ cấu đầu tư thời gian qua phản ánh rõ sự thận trọng này. Nguồn vốn tập trung chủ yếu vào trái phiếu Chính phủ, chiếm khoảng 80% tổng số dư đầu tư. Phần còn lại được gửi tại 4 ngân hàng thương mại nhà nước cùng ngân hàng thương mại cổ phần có vốn nhà nước trên 50% vốn điều lệ theo danh sách do Ngân hàng Nhà nước Việt Nam cung cấp.

Mô hình đầu tư trên tạo nền tảng an toàn khá vững chắc. Các hợp đồng tiền gửi có kỳ hạn giữa BHXH Việt Nam với ngân hàng thương mại được thực hiện đúng quy định, bảo đảm thu hồi đầy đủ vốn gốc, tiền sinh lời đúng hạn. Nguồn vốn đầu tư vào trái phiếu Chính phủ cũng góp phần cung ứng nguồn lực ổn định cho ngân sách, hỗ trợ đầu tư phát triển.

Với quy mô lớn, một thay đổi nhỏ về lợi suất cũng có thể tạo ra chênh lệch rất lớn về nguồn thu đầu tư trong dài hạn. Bài toán đặt ra vì thế đã vượt khỏi phạm vi bảo toàn số vốn danh nghĩa, chuyển sang yêu cầu bảo toàn giá trị thực của Quỹ trước tác động của lạm phát, biến động lãi suất cùng nghĩa vụ chi trả ngày càng lớn.

Đây cũng là cơ sở để Chính phủ đề xuất mở rộng diện ngân hàng được nhận tiền gửi từ quỹ BHXH khi sửa đổi, bổ sung Luật BHXH. Ngoài nhóm ngân hàng hiện hành, dự thảo bổ sung ngân hàng thương mại cổ phần có vốn nhà nước cùng doanh nghiệp nhà nước trên 50% vốn điều lệ; ngân hàng có vốn doanh nghiệp nhà nước trên 50% vốn điều lệ.

Điều kiện quan trọng là các ngân hàng được lựa chọn phải có chất lượng tốt, mức độ an toàn cao theo đánh giá của cơ quan quản lý nhà nước về hoạt động ngân hàng. Cách tiếp cận này mở thêm lựa chọn cho quỹ, tạo cơ hội phân bổ nguồn tiền linh hoạt hơn, đồng thời tăng khả năng cạnh tranh về lãi suất giữa các tổ chức nhận tiền gửi.

Xét trên phương diện quản trị tài sản, mở rộng số lượng ngân hàng đủ điều kiện còn giúp giảm mức độ tập trung nguồn vốn. Khi có thêm tổ chức đáp ứng tiêu chuẩn tham gia, quỹ có thể phân bổ tiền gửi theo kỳ hạn, nhu cầu dòng tiền, mức độ an toàn, lợi suất kỳ vọng. Đây là tiền đề để xây dựng danh mục cân bằng hơn giữa thanh khoản, an toàn với hiệu quả.

Song, dư địa lớn hơn luôn đi kèm yêu cầu quản trị cao hơn. Quỹ BHXH được hình thành từ đóng góp của người lao động, người sử dụng lao động cùng các nguồn hợp pháp khác, gắn với nghĩa vụ chi trả trong nhiều thập kỷ. Vì vậy, mọi quyết định mở rộng đầu tư cần được đặt trong khuôn khổ quản trị rủi ro nghiêm ngặt, có giới hạn rõ ràng.

Mở rộng danh mục phải đi cùng “hàng rào” kiểm soát rủi ro

Từ góc độ thẩm tra, Thường trực Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội tán thành về nguyên tắc đối với đề xuất mở rộng danh mục đầu tư. Tuy vậy, cơ quan thẩm tra đặt yêu cầu cao về tiêu chí an toàn, xác định rõ đối tượng được nhận nguồn vốn, đồng thời đề nghị Chính phủ báo cáo cấp có thẩm quyền về chủ trương mở rộng.

Đại biểu Quốc hội Nguyễn Thị Việt Nga, Phó Trưởng Đoàn đại biểu Quốc hội hoạt động chuyên trách thành phố Hải Phòng cũng đặt vấn đề cần đánh giá đầy đủ lợi ích cùng rủi ro trước khi mở rộng. Những câu hỏi quan trọng cần được lượng hóa gồm: quy định hiện tại đang vướng ở đâu, mở rộng diện ngân hàng giúp lợi suất tăng thêm bao nhiêu, mức độ rủi ro thay đổi ra sao, khả năng tác động đến an toàn quỹ thế nào.

Theo hướng này, tiêu chí lựa chọn ngân hàng cần cụ thể hơn thay vì dừng ở khái niệm “chất lượng tốt” hay “mức độ an toàn cao”. Hệ thống tiêu chí có thể trở thành lớp sàng lọc đầu tiên, gắn với năng lực tài chính, chất lượng tài sản, thanh khoản, khả năng đáp ứng nghĩa vụ, xếp hạng an toàn cùng các chỉ báo cảnh báo sớm trong hoạt động ngân hàng.

Lớp bảo vệ tiếp theo nằm ở giới hạn phân bổ. Việc quy định tỷ lệ tiền gửi tối đa tại từng ngân hàng, từng nhóm ngân hàng sẽ giúp hạn chế rủi ro tập trung. Cùng với đó, cơ chế giám sát cần vận hành xuyên suốt thời hạn gửi tiền, thay vì đánh giá điều kiện của ngân hàng tại thời điểm lựa chọn rồi giữ nguyên đến ngày đáo hạn.

Một tình huống khác cũng cần được tính trước như ngân hàng đáp ứng tiêu chuẩn tại thời điểm nhận tiền gửi song suy giảm mức độ an toàn trong thời gian hợp đồng còn hiệu lực. Cơ chế xử lý khi đó phải rõ về thẩm quyền quyết định, ngưỡng cảnh báo, phương án điều chỉnh danh mục, trách nhiệm giải trình, qua đó hạn chế phản ứng chậm trước biến động thị trường.

Bảo toàn vốn để nâng cao giá trị quỹ trong dài hạn

Ở chiều hiệu quả, Đại biểu Quốc hội Vũ Văn Tiến cho rằng hoạt động đầu tư quỹ thời gian dài thiên về tiêu chí an toàn, trong khi hiệu quả cần được đặt ở vị trí tương xứng hơn. Quan điểm này gợi mở cách tiếp cận mới: hiệu quả đầu tư nên được đo bằng lợi suất thực, tức mức sinh lời sau chi phí, sau tác động của lạm phát.

Với một quỹ có nghĩa vụ chi trả dài hạn, lợi suất cũng cần được đặt trong tương quan với dòng tiền tương lai. Hiệu quả cao ở một kỳ đầu tư chưa đủ để phản ánh chất lượng quản trị nếu cơ cấu kỳ hạn tạo sức ép thanh khoản về sau. Bởi vậy, quản trị tài sản - nợ, dự báo dòng tiền cần trở thành nền tảng cho quyết định phân bổ vốn.

Cơ chế gửi tiền cũng có dư địa đổi mới theo hướng cạnh tranh, minh bạch hơn. Khi nhiều ngân hàng đạt chuẩn cùng tham gia, việc nghiên cứu đấu thầu tiền gửi theo từng kỳ hạn hoặc chào lãi suất cạnh tranh có thể giúp quỹ lựa chọn phương án tối ưu hơn. Cách thức này cần gắn chặt với nhu cầu thu - chi của từng quỹ thành phần.

Trái phiếu Chính phủ vẫn có thể giữ vai trò trụ cột nhờ đặc tính an toàn, thanh khoản cùng khả năng đáp ứng mục tiêu đầu tư dài hạn. Bên cạnh đó, những công cụ pháp luật đã cho phép như trái phiếu chính quyền địa phương, trái phiếu được Chính phủ bảo lãnh, trái phiếu hoặc chứng chỉ tiền gửi của ngân hàng đủ điều kiện có thể được khai thác phù hợp theo lộ trình.

Tiếp thu ý kiến từ cơ quan thẩm tra cùng các đại biểu Quốc hội, Chính phủ đề xuất dự thảo Luật quy định nguyên tắc đối với hình thức tiền gửi tại ngân hàng thương mại đáp ứng điều kiện. Các tiêu chí lựa chọn, cơ chế đánh giá, giám sát, kiểm soát rủi ro, lộ trình đa dạng hóa danh mục, cơ cấu đầu tư sẽ được Chính phủ quy định chi tiết.