Mở rộng diện bao phủ, hoàn thiện chính sách bảo hiểm xã hội phù hợp thực tiễn

Mở rộng diện bao phủ, hoàn thiện chính sách bảo hiểm xã hội phù hợp thực tiễn. Ảnh AI minh họa.

Chính phủ vừa có Báo cáo số 800/BC-CP ngày 1/10/2026 về việc tiếp thu, giải trình ý kiến của Ủy ban Thường vụ Quốc hội đối với dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo hiểm xã hội (BHXH).

Báo cáo tập trung làm rõ những vấn đề lớn liên quan đến mở rộng đối tượng tham gia BHXH bắt buộc, bảo hiểm hưu trí bổ sung, đầu tư quỹ BHXH, quyền kiểm tra của cơ quan BHXH, trách nhiệm của các cơ quan liên quan cùng yêu cầu cải cách thủ tục hành chính.

Theo Chính phủ, Ủy ban Thường vụ Quốc hội cơ bản thống nhất về sự cần thiết sửa đổi, bổ sung Luật BHXH. Những ý kiến phù hợp đã được tiếp thu, thể hiện trực tiếp trong dự thảo; các vấn đề thuộc thẩm quyền điều hành được chỉnh lý theo hướng giao Chính phủ quy định chi tiết nhằm bảo đảm tính linh hoạt trong quá trình thực hiện.

Tạo cơ sở mở rộng BHXH bắt buộc tới những nhóm lao động mới

Một trong những nội dung đáng chú ý nhất là định hướng mở rộng đối tượng tham gia BHXH bắt buộc, trong đó có người làm việc không có quan hệ lao động, người làm việc trên nền tảng số.

Sự phát triển của kinh tế số đang làm xuất hiện ngày càng nhiều hình thức việc làm mới. Quan hệ giữa người lao động với đơn vị cung cấp nền tảng có những đặc điểm khác với quan hệ lao động truyền thống, đặt ra yêu cầu tiếp tục nghiên cứu chính sách về việc làm, thu nhập, tiền lương cũng như cơ chế tham gia, thụ hưởng BHXH.

Trong quá trình xây dựng dự án Luật, Chính phủ nhận được kiến nghị của đại biểu Quốc hội, Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam, một số địa phương và cơ quan thực hiện chính sách BHXH về việc nghiên cứu bổ sung chính sách đối với các nhóm lao động này.

Theo phương án được Chính phủ đề xuất sau khi tiếp thu ý kiến, khoản 6 Điều 2 Luật BHXH năm 2024 được chỉnh lý theo hướng căn cứ điều kiện phát triển kinh tế - xã hội từng thời kỳ, Chính phủ trình Ủy ban Thường vụ Quốc hội quyết định việc tham gia BHXH bắt buộc đối với người làm việc không có quan hệ lao động, người làm việc trên nền tảng số cùng các nhóm khác có việc làm, thu nhập ổn định, thường xuyên.

Điểm đáng chú ý là dự thảo chưa xác định ngay toàn bộ các nhóm phải tham gia, thay vào đó thiết lập cơ sở pháp lý để từng bước mở rộng theo điều kiện thực tế. Trước khi quyết định, các yếu tố về đối tượng, mức đóng, căn cứ đóng, phạm vi chế độ, mức hưởng và lộ trình thực hiện sẽ tiếp tục được đánh giá.

Cách tiếp cận này nhằm mở rộng diện bao phủ BHXH, đồng thời dành thêm thời gian đánh giá tác động tới thu nhập của người lao động, hoạt động của doanh nghiệp nền tảng, chi phí và giá cả. Chính sách cũng cần được nghiên cứu đồng bộ với pháp luật về kinh doanh, lao động, việc làm, tiền lương, thu nhập, thuế, an toàn và vệ sinh lao động.

Hoàn thiện cơ chế hưu trí bổ sung, đầu tư và quản lý quỹ

Bên cạnh mở rộng diện bao phủ, dự thảo Luật còn xử lý những vấn đề phát sinh trong thực tiễn đối với bảo hiểm hưu trí bổ sung. Luật BHXH năm 2024 không còn quy định người lao động trực tiếp tham gia bảo hiểm hưu trí bổ sung như Luật BHXH năm 2014, trong khi thực tế vẫn tồn tại những cá nhân tham gia theo phương thức này.

Tính đến ngày 10/5/2026, có 111 tài khoản của cá nhân tham gia trực tiếp vào quỹ hưu trí bổ sung tự nguyện, trong đó 50 cá nhân tham gia theo cả hai phương thức: thông qua người sử dụng lao động và trực tiếp.

Để bảo đảm quyền lợi của những người đang tham gia, Chính phủ tiếp tục đề xuất bổ sung các phương thức tham gia bảo hiểm hưu trí bổ sung như quy định trước đây. Quỹ có thể được tạo lập từ đóng góp của người sử dụng lao động và/hoặc người lao động, đồng thời bảo đảm thống nhất với quy định về nguồn hình thành quỹ bảo hiểm hưu trí bổ sung.

Một vấn đề quan trọng khác là đầu tư quỹ BHXH. Tiếp thu ý kiến của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, dự thảo Luật được chỉnh lý theo hướng quy định nguyên tắc đối với việc bổ sung hình thức đầu tư tiền gửi tại các ngân hàng thương mại đáp ứng điều kiện, thay vì đưa toàn bộ tiêu chí cụ thể vào Luật.

Chính phủ sẽ quy định chi tiết tiêu chí, cơ chế đánh giá, lựa chọn, giám sát, kiểm soát rủi ro, lộ trình đa dạng hóa danh mục, cơ cấu và phương thức đầu tư. Nếu dự án Luật được Quốc hội thông qua, Bộ Tài chính sẽ phối hợp với các cơ quan liên quan nghiên cứu sửa đổi, bổ sung Nghị định số 212/2025/NĐ-CP để cụ thể hóa các yêu cầu này.

Đối với quyền kiểm tra của cơ quan BHXH, Chính phủ đề xuất trước mắt tiếp tục giữ quy định tại khoản 5 Điều 17 Luật BHXH năm 2024 nhằm tránh khoảng trống trách nhiệm. Các bộ, ngành sẽ tiếp tục tổng kết việc thực hiện chức năng kiểm tra, kiểm tra chuyên ngành về BHXH để có cơ sở đề xuất điều chỉnh khi cần thiết.

Giảm hồ sơ, tăng khai thác dữ liệu trong giải quyết chế độ

Cải cách thủ tục hành chính là một nội dung lớn trong quá trình chỉnh lý dự thảo. Chính phủ đã rà soát phương án cắt giảm, đơn giản hóa thủ tục cùng đề xuất bãi bỏ các quy định của Luật hiện hành. Sau quá trình rà soát, dự thảo hiện đề xuất bãi bỏ 25 điều và 6 khoản.

Dự thảo cũng bổ sung trách nhiệm của người thụ hưởng, người sử dụng lao động và cơ quan BHXH trong trường hợp nộp, giải quyết hồ sơ hưởng chế độ chậm so với thời hạn. Quy định này nhằm xác định rõ trách nhiệm của từng chủ thể trong toàn bộ quá trình giải quyết quyền lợi BHXH.

Định hướng cải cách được đặt ra theo hướng tiếp tục giảm thời gian, thành phần hồ sơ, thủ tục và chi phí tuân thủ. Giao dịch điện tử, kết nối cơ sở dữ liệu sẽ được đẩy mạnh, từng bước thay thế những giấy tờ chứa thông tin đã có trên các cơ sở dữ liệu, qua đó giảm việc người dân, doanh nghiệp phải cung cấp lại thông tin.

Sau quá trình tiếp thu, giải trình, dự thảo Luật được chỉnh lý theo 7 nhóm nội dung chính, từ trách nhiệm, thẩm quyền của các bộ, ngành, cơ quan BHXH; Hội đồng quản lý BHXH; trách nhiệm giải quyết hồ sơ chậm thời hạn tới mở rộng đối tượng tham gia BHXH bắt buộc, đầu tư quỹ và bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật.

Nhìn tổng thể, lần sửa đổi này tập trung xử lý những vấn đề phát sinh sau khi Luật BHXH năm 2024 đi vào thực tiễn, đồng thời chuẩn bị cơ sở pháp lý cho những thay đổi của thị trường lao động. Đáng chú ý là việc mở đường cho các nhóm lao động mới tham gia BHXH bắt buộc, song lộ trình sẽ gắn với đánh giá kỹ tác động và điều kiện kinh tế - xã hội từng thời kỳ.

Cùng với mở rộng diện bao phủ, việc hoàn thiện cơ chế đầu tư quỹ, xử lý vướng mắc về hưu trí bổ sung, duy trì trách nhiệm kiểm tra và đẩy mạnh số hóa thủ tục hướng tới mục tiêu chung là nâng cao hiệu quả thực thi chính sách. Qua đó, hệ thống BHXH có thêm cơ sở thích ứng với những hình thức việc làm mới, đồng thời bảo đảm tốt hơn quyền lợi của người tham gia.