Bảo đảm an sinh trong điều kiện đặc thù
Từ điểm làm việc đầu tiên tại BHXH cơ sở Ba Tơ, đoàn công tác vượt đèo Violăk để là việc với BHXH cơ sở vùng cao phía Tây của tỉnh Quảng Ngãi. Mỗi điểm làm việc đi thẳng vào chỉ tiêu, nguồn lực và những điểm nghẽn cụ thể. Ở vùng cao, an sinh không chỉ là nhiệm vụ hành chính, mà là bài toán tổ chức thực thi trong điều kiện địa hình chia cắt và nhân lực mỏng.
Trong ba ngày làm việc, đoàn công tác khảo sát 5 đơn vị BHXH cơ sở khu vực phía Tây gồm: Kon Plông, Đăk Pék, Bờ Y, Đăk Tô và Đăk Hà. Bốn địa bàn Đăk Pék, Bờ Y, Đăk Tô và Đăk Hà phân bố dọc trục Bắc - Nam, góp phần phác họa tương đối đầy đủ bức tranh vùng cao với những đặc điểm kinh tế - xã hội riêng biệt.
 |
| Giám đốc Nguyễn Quang Hưng chủ trì rà soát chỉ tiêu, đánh giá năng lực thực thi và chấn chỉnh tiến độ tại các BHXH cơ sở. |
Qua từng điểm dừng, bức tranh chung dần hiện rõ: diện tích rộng, dân cư phân tán, tỷ lệ đồng bào dân tộc thiểu số cao; sinh kế chủ yếu dựa vào nông - lâm nghiệp, thu nhập theo mùa vụ, thiếu ổn định. Ở đây, mỗi bước tăng bao phủ không chỉ là một con số, mà là nỗ lực vượt qua rào cản địa lý, tập quán sản xuất và khả năng chi trả còn hạn chế của người dân.
Những điều kiện ấy tác động trực tiếp đến phát triển và duy trì người tham gia, đòi hỏi cách làm linh hoạt, sát dân - nếu muốn mục tiêu không chỉ đạt về tỷ lệ mà bền trong thực chất.
Đến hết năm 2025, các BHXH cơ sở phụ trách khu vực vẫn duy trì tăng trưởng về người tham gia và số thu, song quy mô và mức độ hoàn thành có sự chênh lệch. Nhiều nơi vượt chỉ tiêu, tạo điểm tựa cho toàn khu vực; nhưng BHXH tự nguyện ở không ít địa bàn còn thấp, cho thấy dư địa chưa được khai thác hiệu quả.
Trong bối cảnh thu nhập bấp bênh theo mùa vụ, khoảng cách giữa mục tiêu bao phủ và khả năng tham gia thực tế khó thu hẹp chỉ bằng mệnh lệnh hành chính, mà đòi hỏi cách làm sát dân và linh hoạt hơn.
Về quy mô, BHXH cơ sở Đăk Hà và BHXH cơ sở Đăk Tô dẫn đầu với khoảng 80.000 người tham gia BHYT mỗi đơn vị; BHXH cơ sở Bờ Y thấp nhất do đặc thù khu vực biên giới, dân cư thưa. Tuy nhiên, BHXH tự nguyện vẫn là “điểm nghẽn mềm”: đa số đơn vị chỉ đạt 55-68% kế hoạch; ngay cả nơi đạt 78,3% như BHXH cơ sở Bờ Y, quy mô tuyệt đối vẫn chưa tạo được sức bật rõ rệt.
Về thu, tất cả các đơn vị hoàn thành và vượt dự toán, nhiều nơi đạt trên 105% kế hoạch. Đáng chú ý, các đơn vị được kiểm tra đều giữ tỷ lệ nợ dưới 1%; riêng BHXH cơ sở Đăk Pék chỉ 0,02% - mức thấp nhất toàn tỉnh.
Phía sau những con số tích cực là thực tế không bằng phẳng. Có đơn vị quản lý diện tích gần 2.300 km²; nhiều xã cách trung tâm hơn 70 km. Có nơi chỉ 7 viên chức nhưng phụ trách địa bàn giáp biên giới trên hằng trăm cây số. Doanh nghiệp ít, lao động phi chính thức cao, nhận thức chính sách chưa đồng đều - tất cả tạo nên sức ép thường trực trong mở rộng và duy trì diện bao phủ.
Giữ được tỷ lệ bao phủ và kiểm soát nợ trong điều kiện ấy không chỉ là kết quả hành chính, mà phản ánh cách tổ chức phù hợp với đặc điểm từng địa bàn.
Chi phí khám, chữa bệnh BHYT năm 2025 ở các địa phương khu vực tăng so với năm trước do mở rộng quyền lợi và gia tăng lượt sử dụng dịch vụ, nhưng vẫn trong giới hạn dự toán, cho thấy khả năng điều hành quỹ chủ động trước nhu cầu chăm sóc sức khỏe ngày càng cao.
Vai trò người đứng đầu và yêu cầu điều hành sát cơ sở
Đoàn công tác do Giám đốc BHXH tỉnh Nguyễn Quang Hưng dẫn đầu làm việc trực tiếp tại từng đơn vị, thay cho cách điều hành từ xa hay nghe báo cáo một chiều. Trọng tâm đặt vào thực địa và năng lực thực thi.
“Miền núi không thể thành vùng trũng chính sách vì địa hình. Người đứng đầu phải đi cơ sở để thấy rõ thực tế, bố trí nguồn lực cho đúng và giữ vững an sinh bằng việc làm cụ thể. Trong tình hình mới, tuyên truyền phải đổi cách tiếp cận, sát đối tượng; phát triển BHXH tự nguyện năm 2026 cần có kịch bản riêng phù hợp với đặc điểm từng cụm dân cư,” ông Nguyễn Quang Hưng nhấn mạnh.
 |
Đoàn công tác kiểm tra trực tiếp quy trình tiếp nhận, giải quyết thủ tục hành chính tại BHXH cơ sở Bờ Y. |
Tinh thần ấy thể hiện rõ qua việc rà soát cơ cấu nhân lực; phân tích khả năng hoàn thành chỉ tiêu BHXH tự nguyện theo từng nhóm xã; đánh giá nguy cơ gia tăng chi phí khám, chữa bệnh; kiểm tra mức độ triển khai dịch vụ công trực tuyến và giao dịch điện tử. Mỗi nội dung đều gắn với bài toán cụ thể, không dừng ở báo cáo chung.
Tại khu vực cửa khẩu Bờ Y, ông Nguyễn Duy Tẩn - Giám đốc BHXH cơ sở Bờ Y chia sẻ: “Người dân sống rải rác, chủ yếu làm rẫy. Nếu không xuống tận nơi, giải thích rõ từng quyền lợi thì rất khó vận động. Chính sách phải đến với bà con bằng sự chủ động của mình.”
Trong điều kiện nhân lực mỏng, địa bàn rộng, chuyển đổi số trở thành công cụ hỗ trợ trực tiếp cho cơ sở. Việc sử dụng CCCD gắn chip, ứng dụng VssID, tra cứu điện tử, giao dịch không giấy tờ giúp người dân ở các xã xa giảm số lần đi lại, đồng thời giảm áp lực tiếp nhận hồ sơ trực tiếp cho cán bộ.
Với các BHXH cơ sở miền núi ở Quảng Ngãi, chuyển đổi số không chỉ là triển khai công nghệ, mà là cách rút ngắn khoảng cách địa lý và bù đắp thiếu hụt nhân lực, bảo đảm dịch vụ không bị gián đoạn dù điều kiện còn nhiều khó khăn.
Từ cơ sở đến người dân: Thước đo hiệu quả chính sách
Những con số về bao phủ, thu và kiểm soát quỹ chỉ có ý nghĩa khi được kiểm chứng bằng sự lựa chọn của người dân.
Tại thôn Tân Cảnh 3, xã Đăk Tô, bà Cao Thị Huế (1979) nói giản dị: “Mua thẻ BHYT bán vài con gà là đủ. Không mua, lỡ bệnh một lần có khi bán con bò cũng chưa xong. Nhà tôi tham gia BHYT hộ gia đình cả bốn người.”.
Ở thôn Ri Nầm, xã Đăk Môn, A Ván (1984, dân tộc Khơ-mú) cho biết anh tham gia BHXH tự nguyện từ tháng 6/2023, đóng theo kỳ 6 tháng một lần: “Sau này có lương hưu, không phải nhờ con cháu.”.
Ông A Khét (sinh năm 1979), lao động tự do ở thôn Đăk Klong, xã Đăk Mar, cho biết ông tham gia cả BHXH tự nguyện và BHYT hộ gia đình. Ông nói giản dị: “Làm tự do, có tháng khá, có tháng ít. Nhưng cũng ráng dành tiền đóng đều. Hồi trước được Nhà nước cấp thẻ BHYT, giờ thôn hết khó khăn rồi thì mình tự mua. Có thẻ, đau ốm đi viện đỡ lo. Còn BHXH tự nguyện thì để sau này già có lương hưu, tự lo được cho mình.”.
Những chia sẻ ấy cho thấy một chuyển biến quan trọng: chính sách không còn là khái niệm xa xôi, mà trở thành lựa chọn có tính toán trong đời sống thường ngày.
Giữ nhịp an sinh vùng cao Quảng Ngãi không chỉ là hoàn thành tỷ lệ bao phủ, mà là giữ được niềm tin của cộng đồng - nơi mỗi quyết định tham gia gắn trực tiếp với sinh kế gia đình.
Ba ngày công tác, những dữ liệu địa phương, những con số được soi kỹ, những vướng mắc được chỉ rõ, những giải pháp tính toán cho từng địa bàn. Qua cách làm ấy, điều đọng lại không phải khẩu hiệu, mà là sự thấu hiểu thực tế - nền tảng để chính sách đứng vững trong đời sống.
Nữ Chủ tịch UBND xã Đăk Mar Trần Thị Yến chia sẻ: “Ở cơ sở, điều quan trọng nhất là giữ được niềm tin của người dân. Khi đã tin, bà con sẽ chủ động tham gia và đồng hành lâu dài. Chính sách vì thế mới thật sự đi vào cuộc sống.”.
Và suy cho cùng, giữ được niềm tin ấy chính là giữ được nền tảng bền vững nhất của an sinh bằng cách làm cụ thể mỗi ngày.
