Đề xuất tài xế công nghệ, người bán hàng online tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc

Kiến nghị tài xế xe công nghệ được tham gia BHXH bắt buộc. Ảnh: Phạm Thọ

Mở rộng lưới an sinh đến lao động nền tảng số

Đề xuất được BHXH TP. Hồ Chí Minh đưa ra từ thực tiễn quản lý và triển khai chính sách BHXH trên địa bàn thành phố, nơi tập trung số lượng lớn lao động phi truyền thống, lao động tự do và các mô hình việc làm mới đang ngày càng phổ biến. Theo đại diện BHXH TP. Hồ Chí Minh, tài xế công nghệ và người bán hàng trực tuyến hiện là những nhóm lao động có việc làm, thu nhập tương đối ổn định, hoạt động thường xuyên và đóng góp ngày càng lớn cho nền kinh tế số. Tuy nhiên, phần lớn những lao động này vẫn đứng ngoài hệ thống BHXH bắt buộc, khiến quyền lợi an sinh xã hội chưa được đảm bảo đầy đủ.

Vì vậy, cơ quan BHXH kiến nghị bổ sung hai nhóm đối tượng trên vào diện tham gia BHXH bắt buộc.

Đối với phương thức đóng BHXH, BHXH TP. Hồ Chí Minh đề xuất thực hiện thông qua các tổ chức kinh doanh ứng dụng công nghệ, đơn vị quản lý sàn thương mại điện tử hoặc các nền tảng số có chức năng thanh toán.

Theo nghiên cứu của Trung tâm Tư vấn ứng dụng Kinh tế thuộc Viện Nghiên cứu Phát triển TP. Hồ Chí Minh công bố năm 2025, trên địa bàn thành phố hiện có khoảng 400.000 tài xế công nghệ đang hoạt động trên các nền tảng số. Trong khi đó, thống kê của cơ quan Thuế cho thấy riêng khu vực TP. Hồ Chí Minh cũ đã có hơn 90.200 người kinh doanh trực tuyến, trong đó gần 65.000 trường hợp là cá nhân và hộ kinh doanh.

Những con số này cho thấy quy mô rất lớn của lực lượng lao động nền tảng số - nhóm được đánh giá có nhiều rủi ro về thu nhập, sức khỏe và việc làm nhưng chưa được bảo vệ đầy đủ bởi các chính sách an sinh hiện hành.

Việc đưa tài xế công nghệ vào diện tham gia BHXH bắt buộc cũng từng được nhiều chuyên gia đề xuất trong quá trình sửa đổi Bộ luật Lao động năm 2019 và Luật BHXH năm 2024. Theo quy định hiện hành, người lao động là người làm việc theo thỏa thuận, được trả lương và chịu sự quản lý, điều hành hoặc giám sát của người sử dụng lao động. Đó chính là quan hệ lao động theo Bộ luật Lao động. Nhiều ý kiến cho rằng tài xế công nghệ và shipper trên thực tế đang đáp ứng khá đầy đủ các tiêu chí này.

Ngăn tình trạng lách luật, trốn đóng BHXH

Không chỉ đề xuất mở rộng đối tượng tham gia, BHXH TP. Hồ Chí Minh còn kiến nghị bổ sung nhóm lao động làm việc theo hợp đồng dưới một tháng vào diện tham gia BHXH bắt buộc.

Nhóm lao động ngành xây dựng thường ký hợp đồng dưới 1 tháng. Ảnh: Phạm Thọ

Theo cơ quan BHXH, thực tế nhiều doanh nghiệp trong các lĩnh vực xây dựng, vận tải, bảo vệ, dịch vụ thường xuyên ký hợp đồng lao động dưới một tháng nhằm né tránh trách nhiệm đóng BHXH cho người lao động.

Kết quả khảo sát từ dữ liệu quyết toán thuế thu nhập cá nhân năm 2024 và năm 2025 trên địa bàn TP. Hồ Chí Minh cho thấy có hơn 350.000 lao động thuộc nhóm này.

BHXH TP. Hồ Chí Minh cho rằng việc bổ sung đối tượng tham gia BHXH bắt buộc sẽ góp phần hạn chế tình trạng lách luật, đồng thời tạo sự công bằng về quyền lợi an sinh giữa các nhóm lao động.

Song song đó, BHXH TP. Hồ Chí Minh cũng đề xuất siết chặt trách nhiệm của doanh nghiệp trong việc thực hiện nghĩa vụ BHXH, đặc biệt đối với các ngành nghề có nguy cơ phát sinh tình trạng trốn đóng cao như xây dựng, vận tải, may mặc và gia công.

Một trong những kiến nghị đáng chú ý là cơ quan thuế không quyết toán chi phí tiền lương và BHXH khi xác định thu nhập chịu thuế đối với các doanh nghiệp xây dựng không tham gia BHXH bắt buộc cho người lao động.

Theo BHXH TP. Hồ Chí Minh, tại nhiều công trình xây dựng, doanh nghiệp vẫn trả lương theo ngày công, không ký hợp đồng lao động hoặc luân chuyển công nhân giữa các công trình nhằm tránh nghĩa vụ đóng BHXH. Kết quả khảo sát trong hai năm 2024-2025 cho thấy có hơn 50.000 lao động thuộc diện này.

Cơ quan BHXH cho rằng cần xây dựng cơ chế ràng buộc chặt chẽ giữa việc sử dụng lao động, hạch toán chi phí tiền lương và nghĩa vụ tham gia BHXH. Khi doanh nghiệp muốn được công nhận chi phí tiền lương hợp lệ thì phải chứng minh đã thực hiện đầy đủ nghĩa vụ đối với người lao động.

Theo BHXH TP. Hồ Chí Minh, qua công tác thanh tra, kiểm tra thời gian qua đã phát hiện nhiều trường hợp số lao động doanh nghiệp kê khai với cơ quan BHXH thấp hơn đáng kể so với số lao động thực tế đang quản lý và trả lương. Điều này dẫn đến tình trạng chậm đóng, trốn đóng hoặc đóng BHXH không đúng mức lương thực tế.

Ngoài ra, BHXH TP. Hồ Chí Minh cũng kiến nghị cho phép tổ chức thu BHXH bắt buộc đối với chủ hộ kinh doanh thông qua các tổ chức dịch vụ thu. Hiện nay, thành phố có hơn 200.000 hộ kinh doanh cá thể. Theo đánh giá của BHXH TP. Hồ Chí Minh, việc tiếp cận và tổ chức thu trực tiếp đối với từng chủ hộ sẽ tạo áp lực rất lớn về nhân lực và phương thức triển khai.

Trong khi đó, các tổ chức dịch vụ thu đã có nhiều kinh nghiệm trong công tác vận động, phát triển người tham gia BHYT hộ gia đình và BHXH tự nguyện. Việc tận dụng mạng lưới này sẽ giúp mở rộng kênh tiếp cận, tạo điều kiện thuận lợi cho các chủ hộ kinh doanh tham gia BHXH bắt buộc theo quy định.

Phó giám đốc BHXH TP. Hồ Chí Minh Trần Dũng Hà cho biết, các kiến nghị của cơ quan BHXH TP. Hồ Chí Minh nhằm hướng đến mục tiêu mở rộng diện bao phủ an sinh xã hội, bảo vệ tốt hơn quyền lợi của người lao động trong bối cảnh thị trường lao động đang thay đổi nhanh chóng dưới tác động của chuyển đổi số. Ông Hà kỳ vọng, nếu được xem xét và bổ sung vào Luật BHXH mới, hàng trăm nghìn tài xế công nghệ, người bán hàng online, lao động thời vụ và lao động phi chính thức sẽ có cơ hội tiếp cận đầy đủ hơn với các chế độ hưu trí, ốm đau, thai sản và các quyền lợi an sinh lâu dài.