![]() |
| Người cao tuổi được chăm sóc sức khỏe tại Trạm y tế phường Đống Đa, thành phố Hà Nội. |
Tháo gỡ điểm nghẽn an sinh trước thách thức “chưa giàu đã già”
Theo thông tin công bố tháng 11/2026, Việt Nam có gần 16,5 triệu người từ 60 tuổi trở lên, trong đó hơn 9 triệu người vẫn tham gia lao động, sản xuất, kinh doanh. Tuy nhiên, tỷ lệ người sau tuổi nghỉ hưu có lương hưu hoặc trợ cấp hằng tháng mới đạt gần 42%. Cả nước hiện có khoảng 220 cơ sở chăm sóc người cao tuổi, phục vụ khoảng 15.000 người.
Những con số phản ánh khoảng cách giữa tốc độ già hóa dân số với khả năng đáp ứng của hệ thống an sinh và dịch vụ chăm sóc. Khi tuổi thọ tiếp tục tăng, nhu cầu bảo đảm thu nhập, khám chữa bệnh và chăm sóc dài hạn ngày càng lớn, đòi hỏi các chính sách phải được điều chỉnh kịp thời, phù hợp với những thay đổi trong cơ cấu dân số.
GS.TS. Giang Thanh Long, Giảng viên cao cấp Đại học Kinh tế Quốc dân, nhận định Việt Nam đang đối mặt với bài toán “chưa giàu đã già” khi quá trình già hóa diễn ra nhanh trong điều kiện nền kinh tế chưa đạt mức thu nhập cao. Dự báo chưa đầy một thập kỷ nữa, tỷ lệ người từ 65 tuổi trở lên sẽ vượt ngưỡng 14% dân số, đánh dấu giai đoạn Việt Nam bước vào xã hội già.
Theo chuyên gia, thách thức hiện nay tập trung ở ba điểm nghẽn lớn, gồm khoảng trống trong hệ thống an sinh xã hội, sức ép đối với dịch vụ y tế và nguy cơ suy giảm lợi thế lao động trẻ. Đặc biệt, tỷ lệ tham gia bảo hiểm xã hội (BHXH) của lao động phi chính thức còn thấp, trong khi nhiều người cao tuổi chưa có nguồn thu nhập ổn định để bảo đảm cuộc sống.
![]() |
| GS.TS Giang Thanh Long, Giảng viên cao cấp Đại học Kinh tế Quốc dân. Ảnh: Xuân Quý. |
Khoảng trống an sinh càng trở nên đáng lo ngại khi nhu cầu chăm sóc sức khỏe tăng theo tuổi tác. Người cao tuổi thường phải đối mặt với các bệnh mạn tính, cần theo dõi và điều trị lâu dài, kéo theo chi phí y tế và chăm sóc thường xuyên. Trong khi đó, mạng lưới chăm sóc tại cộng đồng còn hạn chế, phần lớn trách nhiệm vẫn đặt lên vai gia đình.
Để tháo gỡ những điểm nghẽn này, GS.TS Giang Thanh Long đề xuất tiếp tục hoàn thiện hệ thống an sinh xã hội đa tầng, linh hoạt, trong đó ưu tiên mở rộng diện bao phủ BHXH đối với lao động phi chính thức. Các gói bảo hiểm hưu trí tự nguyện cần được thiết kế với mức đóng phù hợp, phương thức tham gia thuận tiện, tạo điều kiện để người lao động tích lũy nguồn thu nhập ổn định khi về già.
Chuyên gia cũng đánh giá những điều chỉnh của Luật BHXH năm 2024 đã mở rộng cơ hội tiếp cận chính sách cho người dân. Việc giảm thời gian đóng BHXH tối thiểu để hưởng lương hưu xuống 15 năm, cùng quy định trợ cấp hưu trí xã hội đối với người từ đủ 75 tuổi và một số trường hợp từ đủ 70 tuổi, góp phần thu hẹp khoảng trống an sinh, giảm nguy cơ người cao tuổi thiếu nguồn hỗ trợ thường xuyên.
Tuy nhiên, mở rộng diện bao phủ cần đi cùng nâng cao chất lượng thụ hưởng. Theo GS.TS Giang Thanh Long, hệ thống y tế cần chuyển mạnh sang chăm sóc dự phòng, quản lý bệnh mạn tính và phát triển dịch vụ ngay tại cộng đồng. Đồng thời, cần nghiên cứu hoàn thiện cơ chế thanh toán bảo hiểm y tế đối với khám chữa bệnh từ xa, chăm sóc tại nhà và một số dịch vụ dự phòng phù hợp.
Về lâu dài, chuyên gia kiến nghị nghiên cứu thí điểm bảo hiểm chăm sóc dài hạn hoặc các gói bảo hiểm bổ sung. Cơ chế này có thể hỗ trợ chi phí điều dưỡng, chăm sóc thường xuyên đối với người cao tuổi hạn chế khả năng tự phục vụ, góp phần giảm gánh nặng tài chính cho gia đình và tạo nền tảng phát triển hệ thống chăm sóc chuyên nghiệp.
Phân bổ hiệu quả nguồn lực, mở dư địa phát triển kinh tế bạc
Bên cạnh yêu cầu củng cố an sinh, già hóa dân số đang đặt ra bài toán tổ chức lại các dịch vụ thiết yếu và phân bổ nguồn lực phù hợp. Sự gia tăng nhanh chóng của nhóm dân số cao tuổi đòi hỏi chính sách tài chính, y tế, quy hoạch và phát triển đô thị phải có sự phối hợp chặt chẽ, hướng tới nâng cao khả năng tiếp cận dịch vụ của người dân.
Nêu góc nhìn từ phía cơ quan quản lý, ông Lê Trung Hiếu, Phó Giám đốc Sở Tài chính Hà Nội, cho rằng thích ứng với già hóa dân số cần được thực hiện đồng bộ giữa các lĩnh vực y tế, tài chính, giao thông, nhà ở và an sinh xã hội. Chất lượng sống của người cao tuổi phụ thuộc vào điều kiện sinh hoạt, khả năng đi lại, tiếp cận dịch vụ và sự hỗ trợ ngay tại nơi cư trú.
Theo ông Lê Trung Hiếu, việc bảo đảm sức khỏe cần gắn với xây dựng môi trường sống phù hợp để người cao tuổi duy trì khả năng tự chủ. Nhà ở thuận tiện, giao thông an toàn, không gian công cộng dễ tiếp cận và các dịch vụ chăm sóc gần cộng đồng sẽ góp phần nâng cao chất lượng sống, đồng thời giảm áp lực đối với các cơ sở y tế tập trung.
Nhìn rộng hơn, sự thay đổi cơ cấu dân số cũng mở ra tiềm năng phát triển kinh tế bạc, với các lĩnh vực chăm sóc sức khỏe, tài chính, du lịch, công nghệ và dịch vụ phục vụ người cao tuổi. Tại Hà Nội, gần 160.000 người cao tuổi vẫn trực tiếp tham gia sản xuất, kinh doanh; gần 10.000 người làm chủ doanh nghiệp, trang trại và cơ sở kinh doanh, tạo việc làm cho khoảng 80.000 lao động.
Ông Lê Trung Hiếu nhận định, phát triển kinh tế bạc cần kết hợp đáp ứng nhu cầu tiêu dùng, chăm sóc với phát huy kinh nghiệm, tri thức và khả năng đóng góp của người cao tuổi. Việc mở rộng thị trường dịch vụ phải đi cùng bảo đảm chất lượng, khả năng chi trả và quyền lợi của người sử dụng, tạo điều kiện để khu vực tư nhân tham gia cung ứng.
Hà Nội đã từng bước cụ thể hóa định hướng này bằng các chính sách hỗ trợ tài chính. Theo Nghị quyết số 80/2026/NQ-HĐND, ngân sách cấp xã hỗ trợ tối thiểu 50 triệu đồng/năm đối với mỗi điểm chăm sóc ban ngày và 20 triệu đồng/năm đối với câu lạc bộ chăm sóc cộng đồng đủ điều kiện. Đơn giá đặt hàng dịch vụ công kết nối việc làm cho người cao tuổi cũng được quy định cao hơn 20% mức chung.
![]() |
| Nhân viên y tế châm cứu cho người cao tuổi tại điểm Trạm Y tế Thạch Bàn, phường Long Biên. |
Những cơ chế trên góp phần tạo điều kiện phát triển dịch vụ chăm sóc tại cơ sở, song hiệu quả sử dụng ngân sách cần được đánh giá trên cơ sở số người thực sự tiếp cận, chất lượng phục vụ và chi phí vận hành. Đặc biệt, cần tính toán khả năng duy trì lâu dài, bảo đảm chính sách hỗ trợ đến đúng đối tượng, nhất là người cao tuổi có thu nhập thấp và hoàn cảnh khó khăn.
Đồng quan điểm về yêu cầu huy động nguồn lực xã hội, GS.TS Giang Thanh Long đề xuất phát triển mạng lưới chăm sóc tích hợp tại cộng đồng theo ba tầng, gồm chăm sóc tại nhà, chăm sóc ban ngày và chăm sóc nội trú chuyên sâu. Trong đó, cần ưu tiên hai hình thức đầu nhằm giảm chi phí cho gia đình, ngân sách và tạo điều kiện để người cao tuổi tiếp tục sinh sống trong môi trường quen thuộc.
Theo chuyên gia, Nhà nước có thể tận dụng quỹ đất công, trụ sở dôi dư và các thiết chế cộng đồng để phát triển cơ sở chăm sóc. Doanh nghiệp, tổ chức xã hội và các đơn vị ngoài công lập tham gia cung ứng nhân lực, công nghệ, dịch vụ theo tiêu chuẩn phù hợp, với mức giá nằm trong khả năng chi trả của người dân.
Cùng với đó, cần đào tạo đội ngũ nhân viên chăm sóc chuyên nghiệp, thúc đẩy ứng dụng công nghệ theo dõi sức khỏe từ xa, thiết bị cảnh báo rủi ro và nền tảng kết nối dịch vụ tại nhà. Việc kết hợp hạ tầng công với năng lực cung ứng của khu vực tư nhân có thể góp phần mở rộng mạng lưới chăm sóc, nâng cao hiệu quả đầu tư và giảm chi phí xã hội.
Kinh nghiệm quốc tế cũng mang lại những gợi mở đáng chú ý. Theo ông Lê Trung Hiếu, Singapore triển khai chương trình Age Well SG, kết nối chăm sóc sức khỏe với hạ tầng đô thị và các dịch vụ cộng đồng. Nhật Bản phát triển hệ thống chăm sóc tích hợp, gắn y tế, nhà ở và hỗ trợ sinh hoạt tại địa bàn cư trú. Điểm chung là tổ chức dịch vụ gần người dân, phù hợp nhu cầu và điều kiện tiếp cận thực tế.
Đối với Hà Nội, cần xác định nhu cầu chăm sóc người cao tuổi đến từng xã, phường, ưu tiên nhóm sống một mình, hạn chế vận động hoặc gặp khó khăn tài chính. Trên cơ sở đó, thành phố có thể bố trí mạng lưới dịch vụ phù hợp, kết hợp cải thiện giao thông, nhà ở và không gian công cộng, đồng thời đẩy mạnh đặt hàng dịch vụ công và huy động các cơ sở ngoài công lập đủ điều kiện tham gia.
Về lâu dài, chính sách tài chính cần hướng tới phân bổ nguồn lực theo nhu cầu thực tế, tính đầy đủ chi phí vận hành sau đầu tư và tăng cường giám sát chất lượng dịch vụ. Sự tham gia của khu vực tư nhân cần được khuyến khích trên cơ sở minh bạch, bảo đảm hài hòa giữa hiệu quả kinh tế và mục tiêu an sinh, tránh để chi phí chăm sóc trở thành rào cản đối với người cao tuổi.
Trước tốc độ già hóa dân số ngày càng nhanh, củng cố hệ thống an sinh và sử dụng hiệu quả nguồn lực xã hội cần được triển khai song hành. Khi chính sách bảo hiểm, cơ chế tài chính và mạng lưới chăm sóc được kết nối đồng bộ, người cao tuổi sẽ có thêm điều kiện sống khỏe, sống độc lập và tiếp tục đóng góp cho cộng đồng. Đây cũng là hướng đi để Việt Nam từng bước biến thách thức già hóa dân số thành cơ hội phát triển kinh tế bạc bền vững.