Đồng bộ các giải pháp để giảm khoảng trống an sinh cho lao động phi chính thức

Nguy cơ "trắng tay" khi mất việc

Tại Hội thảo khoa học Đánh giá 5 năm thực hiện Bộ Luật Lao động 2019, các chuyên gia cho rằng lao động phi chính thức không phải là một khu vực tạm thời mà là bộ phận cấu thành hữu cơ của nền kinh tế thị trường. Chính vì vậy, việc hoàn thiện Bộ luật Lao động 2019 theo hướng thu hẹp khoảng cách giữa chính thức và phi chính thức không chỉ bảo vệ quyền con người của người lao động mà còn thúc đẩy tăng trưởng bền vững.

Theo ông Nguyễn Huy Khánh - Phó Chủ tịch Liên đoàn Lao động TP. Hà Nội, tính đến năm 2025, số lao động phi chính thức ở Hà Nội là 1,92 triệu người (tăng 16,8% so với năm trước) và chiếm 51,6% tổng số lao động có việc làm. Lao động phi chính thức đang chiếm tỷ trọng lớn trong cơ cấu thị trường lao động, tác động mạnh mẽ đến phát triển và bảo đảm việc làm nói chung. Tuy nhiên, hầu hết lực lượng lao động này có trình độ chuyên môn, học vấn thấp hoặc những người đến từ khu vực nông thôn, thiếu cơ hội việc làm chính thức. Công việc chủ yếu tập trung ở các ngành nghề có tính chất dễ thay đổi, thiếu bền vững, bấp bênh, ít được bảo vệ bởi pháp luật lao động vì không ký kết hợp đồng lao động.

Việc làm bấp bênh, thu nhập thấp khiến lao động phi chính thức đối diện nguy cơ "trắng tay".

Với đặc điểm như vậy, hầu hết lao động phi chính thức không được hưởng các chế độ an sinh, phúc lợi xã hội như lao động chính thức. Phương tiện, môi trường làm việc của nhóm này chỉ ở mức cơ bản; nhiều nghề, công việc còn tiềm ẩn nhiều nguy cơ mất an toàn vệ sinh lao động. Đặc biệt, lao động phi chính thức thường ở thế yếu trong thương lượng để bảo đảm điều kiện làm việc cũng như cơ hội, yêu cầu nâng cao thu nhập. Điều đó dẫn đến hệ quả là nhiều người lao động trong khu vực này có thu nhập thấp hơn so với mức lương tối thiểu vùng.

Theo đánh giá, khu vực lao động phi chính thức vẫn đang đối mặt với nhiều khoảng trống pháp lý. Số liệu Tổng cục Thống kê cho thấy, giai đoạn 2020 - 2025, số lao động có việc làm phi chính thức thường xuyên duy trì ở mức cao (khoảng 33 - 35 triệu người). Tính đến quý IV/2025, số lao động có việc làm phi chính thức đạt khoảng 33,1 triệu người (chiếm 62,4% tổng số lao động có việc làm).

Về phân bổ theo ngành nghề, ngành dịch vụ là lĩnh vực việc làm lớn nhất cho lao động phi chính thức với tỷ trọng lao động chiếm 40,8%; công nghiệp và xây dựng đứng thứ hai với 33,5%. Đáng chú ý, tỷ lệ tồn kho của ngành chế biến, chế tạo năm 2025 tăng lên 81,1% đã gián tiếp đẩy một lượng lớn lao động chính thức ra khỏi khu vực có hợp đồng lao động để trở thành lao động tự do.

Năm 2025 cũng chứng kiến sự biến động mạnh của khu vực doanh nghiệp, gây hệ lụy trực tiếp đến an sinh của lao động phi chính thức. Số lượng doanh nghiệp rút lui khỏi thị trường khoảng 227,2 nghìn doanh nghiệp (tăng 14,8% so với 2024). Bình quân mỗi tháng có gần 19 nghìn doanh nghiệp dừng hoạt động. Khi doanh nghiệp giải thể, lao động phi chính thức là nhóm đầu tiên mất việc nhưng là nhóm cuối cùng hoặc không bao giờ nhận được trợ cấp. Do không được tham gia bảo hiểm thất nghiệp, nhóm này gần như "trắng tay" khi mất nguồn thu nhập.

Mở rộng diện bao phủ an sinh theo hướng linh hoạt

Theo số liệu của Cục Thống kê, tỷ lệ lao động phi chính thức của Việt Nam hiện ở mức cao, trên 63% tổng số lao động có việc làm. Riêng khu vực thành thị, tỷ lệ này thấp hơn mức bình quân cả nước nhưng vẫn chiếm tỷ lệ đáng kể. Lao động phi chính thức chính là lao động tự do, lao động không có hợp đồng và không tham gia đầy đủ các chế độ bảo hiểm xã hội. Khi đặt cạnh tỷ lệ thất nghiệp chung của Việt Nam chỉ ở mức hơn 2,2% đã cho thấy một thực tế quan trọng của thị trường lao động: Việt Nam không thiếu việc làm theo nghĩa thống kê nhưng lại thiếu việc làm bền vững, có chất lượng và được bảo vệ đầy đủ về pháp lý, an sinh xã hội.

Tham gia vào hệ thống BHXH là giải pháp đảm bảo an sinh cho nhóm lao động này.

Lao động phi chính thức vừa đóng vai trò "van giảm sốc" cho kinh tế đô thị, vừa là thách thức lớn đối với mục tiêu phát triển bền vững. Các hoạt động buôn bán nhỏ lẻ, dịch vụ cá thể, vận chuyển tự do, lao động thời vụ giúp giải quyết sinh kế cho nhiều người dân, đặc biệt là lao động nhập cư. Tuy nhiên, khi tỷ lệ này ở mức cao, nền kinh tế sẽ đối mặt với năng suất lao động thấp, thất thu ngân sách, áp lực lên hạ tầng đô thị và hệ thống an sinh xã hội trong dài hạn.

Chính vì thế, giảm tỷ lệ lao động phi chính thức không thể thực hiện bằng mệnh lệnh hành chính hay các biện pháp mang tính áp đặt. Bởi thực tế cho thấy, phần lớn lao động phi chính thức có kỹ năng hạn chế và khả năng tiếp cận thị trường còn yếu. Do đó, giải pháp cần bắt đầu từ việc làm cho khu vực chính thức trở nên hấp dẫn và dễ tiếp cận hơn.

Trước hết, cần tiếp tục cải cách mạnh mẽ môi trường kinh doanh. Việc đơn giản hóa thủ tục đăng ký kinh doanh, giảm chi phí tuân thủ ban đầu sẽ khuyến khích các hộ, cá nhân chuyển dần sang khu vực chính thức. Đồng thời, cần mở rộng bao phủ an sinh xã hội theo hướng linh hoạt, phù hợp với đặc thù của lao động đô thị. Việc thiết kế các gói bảo hiểm xã hội tự nguyện, bảo hiểm tai nạn, bảo hiểm hưu trí với mức đóng linh hoạt, thủ tục đơn giản, có sự hỗ trợ một phần từ ngân sách nhà nước cho nhóm thu nhập thấp sẽ giúp người lao động từng bước tham gia, qua đó tạo "cầu nối" để họ tiến vào khu vực chính thức.

Bên cạnh đó, nâng cao kỹ năng và năng suất lao động là giải pháp căn cơ. Lao động phi chính thức phần lớn tập trung ở các ngành nghề có giá trị gia tăng thấp nên cần đẩy mạnh đào tạo nghề ngắn hạn, đào tạo lại, gắn với nhu cầu thực tế của doanh nghiệp và định hướng chuyển dịch cơ cấu kinh tế đô thị.