Trong bức tranh an sinh xã hội toàn dân, bảo hiểm xã hội (BHXH) tự nguyện đang dần trở thành “cầu nối” quan trọng đưa hàng triệu lao động khu vực phi chính thức tiến gần hơn tới lương hưu - tấm “lá chắn” ổn định cuộc sống khi tuổi già. Ngày càng nhiều người đã chủ động tham gia BHXH tự nguyện, góp phần mở rộng diện bao phủ và hiện thực hóa mục tiêu an sinh bền vững.
Những “trái ngọt” từ tham gia BHXH tự nguyện
Một buổi sáng đầu tuần tại phường Nam Định, tỉnh Ninh Bình, bà Nguyễn Thị Hồng (62 tuổi, tổ dân phố Lộc Vượng) thong thả tập thể dục trước cửa nhà. Ít ai biết rằng trước đây, bà từng là tiểu thương buôn bán nhỏ lẻ tại chợ. “Ngày trước buôn bán bấp bênh, tôi chưa bao giờ nghĩ có ngày mình được nhận lương hưu đều đặn mỗi tháng”, bà Hồng chia sẻ.
 |
| Cán bộ BHXH tuyên truyền, hướng dẫn, vận động người dân tham gia BHXH, BHYT. |
Năm 2008, khi chính sách BHXH tự nguyện bắt đầu được triển khai sâu rộng, bà được cán bộ BHXH địa phương tư vấn tham gia. Ban đầu, mức đóng vài trăm nghìn đồng mỗi tháng khiến bà đắn đo, nhưng rồi “tích tiểu thành đại”, bà kiên trì đóng suốt nhiều năm.
Đến năm 2024, khi đủ điều kiện, bà chính thức nhận lương hưu hơn 2,5 triệu đồng/tháng, kèm thẻ bảo hiểm y tế. “Không chỉ có tiền đều đặn, cái quý nhất là sự yên tâm. Ốm đau có BHYT, không phải phụ thuộc con cháu”, bà Hồng nói.
Theo quy định mới, từ ngày 1/7/2025, người tham gia BHXH tự nguyện chỉ cần đủ 15 năm đóng BHXH và đủ tuổi nghỉ hưu là có thể hưởng lương hưu hàng tháng, thay vì 20 năm như trước đây. Đây là thay đổi mang tính “đột phá”, mở rộng cơ hội cho nhiều người tham gia muộn.
Tương tự, nhiều người lao động đã được thụ hưởng quyền lợi ưu việt, linh hoạt từ chính sách BHXH. Ông Vũ Nhậm Khanh (xã Minh Thọ, tỉnh Hưng Yên) cho biết, ông là cán bộ không chuyên trách cấp xã. Đến tháng 5/2026, ông Khanh sẽ hết nhiệm kỳ công tác nhưng thời gian tham gia BHXH bắt buộc tính đến thời điểm đó mới được hơn 10 năm, ông vẫn còn thiếu gần 4 năm tham gia bảo hiểm xã hội nữa mới đủ điều kiện nhận lương hưu theo quy định của Luật Bảo hiểm xã hội 2024.
Lúc đầu, ông Khanh có dự định sẽ “lĩnh một cục” sau khi nghỉ hưu, nhưng sau khi được cán bộ bảo hiểm xã hội tư vấn cho biết, ông có thể tham gia BHXH tự nguyện theo hình thức đóng bù thời gian còn thiếu, ông sẽ đủ điều kiện nhận lương hưu, thay vì “lĩnh một cục”, ông đã quyết định sẽ tham gia BHXH tự nguyện. Theo dự kiến, ông Khanh sẽ đóng bù khoảng 120 triệu đồng cho thời gian tham gia BHXH còn thiếu và sẽ được nhận mức lương hưu khoảng hơn 3 triệu đồng/tháng sau khi hết nhiệm kỳ công tác.
“Thật may khi có chính sách BHXH tự nguyện, tôi có thể đóng bù thời gian tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc còn thiếu để được hưởng lương hưu. Nếu “lĩnh một cục” thì tiền tiêu chẳng mấy chốc mà hết. Tham gia BHXH tự nguyện cho những năm còn thiếu, tôi sẽ có lương hưu hằng tháng, lại được cấp thẻ BHYT, không lo phải phụ thuộc vào con cái, làm gánh nặng cho các con. Tôi rất biết ơn Đảng, Chính phủ đã có chính sách rất nhân văn này” - ông Khanh chia sẻ.
Mở rộng “lưới an sinh” từ khu vực phi chính thức
Xã Ea Kar, tỉnh Đắk Lắk là nơi có nhiều lao động làm nông nghiệp, thu nhập không ổn định. Ông Y Bhông Niê (55 tuổi, buôn Tơng Jú, xã Ea Kar) - một nông dân trồng cà phê - là một trong những người tiên phong tham gia BHXH tự nguyện tại địa phương. “Trước đây làm nông, thu nhập phụ thuộc mùa vụ. Nhưng giờ Nhà nước hỗ trợ tiền đóng, tôi thấy tham gia là hợp lý”, ông Y Bhông Niê nói.
Theo ông Y Bhông Niê, mỗi tháng ông đóng khoảng 400.000 đồng, trong đó đã được Nhà nước hỗ trợ một phần. Với chính sách mới, mức hỗ trợ có thể lên tới 50% với hộ nghèo, 40% với hộ cận nghèo, và 20% với các đối tượng khác.
“Chỉ cần tham gia vài năm nữa là tôi đủ điều kiện nhận lương hưu. Nghĩ đến lúc già vẫn có tiền, tôi thấy yên tâm hơn nhiều”, ông Y Bhông Niê chia sẻ.
Không riêng ông Bhông, tại nhiều địa phương, chính quyền cấp xã, phường đang tích cực vận động người dân tham gia BHXH tự nguyện. Các mô hình “tổ tuyên truyền”, “đi từng ngõ, gõ từng nhà” đã giúp chính sách đến gần hơn với người dân.
Theo cơ quan BHXH Việt Nam, BHXH tự nguyện là chính sách dành cho mọi công dân từ đủ 15 tuổi trở lên, không thuộc diện tham gia BHXH bắt buộc. Đây là điểm then chốt giúp bao phủ nhóm lao động tự do - vốn chiếm tỷ lệ lớn trong nền kinh tế. Người tham gia có thể lựa chọn nhiều phương thức đóng linh hoạt theo tháng, quý, năm hoặc đóng một lần cho nhiều năm.
Đáng chú ý, Luật Bảo hiểm xã hội 2024 có hiệu lực thi hành từ ngày 1/7/2025 đã bổ sung thêm một số quy định mới có lợi cho người lao động khi tham gia BHXH tự nguyện.
Theo đó, người tham gia BHXH tự nguyện sẽ được hưởng 4 chế độ BHXH bao gồm: trợ cấp thai sản; hưu trí; tử tuất; bảo hiểm tai nạn lao động theo quy định của Luật An toàn, vệ sinh lao động. Trong đó, về quyền lợi hưu trí, người lao động tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện khi đến tuổi nghỉ hưu sẽ được nhận lương hưu hằng tháng, lương hưu được Chính phủ điều chỉnh theo chỉ số giá tiêu dùng.
 |
| Người tham gia BHXH tự nguyện sẽ được hưởng 4 chế độ BHXH bao gồm: trợ cấp thai sản; hưu trí; tử tuất; bảo hiểm tai nạn lao động. |
Đồng thời, được cấp thẻ BHYT trong suốt thời gian hưởng lương hưu để chăm sóc sức khỏe - một yếu tố đặc biệt quan trọng trong bối cảnh chi phí y tế ngày càng tăng, đồng thời giảm thiểu nguy cơ nghèo hóa do chi phí khám chữa bệnh.
Đặc biệt, Luật Bảo hiểm xã hội 2024 cũng đã điều chỉnh lại điều kiện hưởng lương hưu của người tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện, thay vì đủ 20 năm, thì từ ngày 1/7/2025, chỉ cần đóng bảo hiểm xã hội từ đủ 15 năm trở lên và đủ tuổi nghỉ hưu sẽ được hưởng lương hưu.
Quy định mới của Luật Bảo hiểm xã hội năm 2024 về giảm số năm đóng BHXH tối thiểu để được hưởng lương hưu đã mở ra cơ hội được hưởng lương hưu hàng tháng cho mọi người dân, đặc biệt là những lao động tự do.
Đồng thời, bổ sung thêm 2 trường hợp mà người tham gia BHXH tự nguyện được hưởng BHXH một lần, đó là người có mức suy giảm khả năng lao động từ 81% trở lên, người khuyết tật đặc biệt nặng và người lao động có thời gian đóng BHXH trước ngày 1/7/2025, sau 12 tháng không tiếp tục đóng bảo hiểm xã hội mà chưa đủ 20 năm BHXH.
Theo Nghị định số 159/2025/NĐ-CP quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số điều của Luật BHXH về BHXH tự nguyện, người tham gia BHXH tự nguyện được Nhà nước hỗ trợ tiền đóng theo tỷ lệ phần trăm trên mức đóng BHXH tự nguyện hằng tháng theo mức chuẩn hộ nghèo của khu vực nông thôn.
Cụ thể, người tham gia BHXH được hỗ trợ bằng 50% đối với người tham gia thuộc hộ nghèo, người đang sinh sống tại xã đảo, đặc khu theo quy định của Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ; bằng 40% đối với người tham gia thuộc hộ cận nghèo; bằng 30% đối với người tham gia là người dân tộc thiểu số; bằng 20% đối với người tham gia khác.
Hướng tới mục tiêu bao phủ toàn dân
Theo báo cáo của BHXH Việt Nam, năm 2025 cả nước có khoảng 3,3 triệu người tham gia BHXH tự nguyện, chiếm khoảng 2,4% lực lượng lao động trong độ tuổi tham gia BHXH. Đây là tín hiệu tích cực, phản ánh xu hướng ngày càng nhiều người lao động quan tâm đến việc tích lũy an sinh lâu dài.
Theo các chuyên gia, mở rộng diện bao phủ BHXH, đặc biệt là BHXH tự nguyện, là nhiệm vụ trọng tâm trong chiến lược an sinh xã hội quốc gia. Việc giảm thời gian đóng xuống còn 15 năm, tăng hỗ trợ từ ngân sách và bổ sung chế độ mới đã tạo ra “cú hích” lớn cho chính sách này.
 |
| Ngày càng nhiều người lao động tự do quan tâm đến việc tích luỹ an sinh lâu dài thông qua tham gia BHXH tự nguyện. |
Cũng theo đánh giá của các chuyên gia, để mọi người lao động đều được “lưới an sinh” bao phủ, bên cạnh các chính sách hỗ trợ của Trung ương thì các địa phương cũng cần cơ chế đặc thù hỗ trợ người dân tham gia BHXH tự nguyện.
Song song với đó, cần có cơ chế khuyến khích các doanh nghiệp công nghệ, các nền tảng gọi xe, giao hàng... tham gia vào việc hỗ trợ đối tác tài xế của mình đóng BHXH.
Dù không phải là quan hệ lao động truyền thống, nhưng trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp cần được đề cao. Việc hỗ trợ một phần chi phí hoặc tạo cơ chế trích nộp tự động sẽ giúp người lao động gắn bó lâu dài hơn với nền tảng, tạo ra sự phát triển bền vững cho cả đôi bên.
Trong bối cảnh dân số đang bước vào giai đoạn già hóa, việc mở rộng diện bao phủ BHXH không chỉ là mục tiêu chính sách mà còn là yêu cầu cấp thiết nhằm bảo đảm ổn định kinh tế - xã hội. Cùng với đó, hệ thống an sinh xã hội ngày càng được hoàn thiện theo hướng toàn diện, trong đó BHXH và BHYT là hai trụ cột quan trọng, bổ trợ lẫn nhau trong việc bảo đảm đời sống và chăm sóc sức khỏe cho người dân.
