Mở rộng "lưới an sinh" cho người lao động tự do

Chính thức hóa lao động phi chính thức giúp tăng người lao động vào "lưới an sinh".

Khoảng trống an sinh trong khu vực phi chính thức

Thực tiễn những năm qua cho thấy sự dịch chuyển mạnh mẽ của cơ cấu lao động. Sự bùng nổ của kinh tế số và kinh tế chia sẻ đã tạo ra hàng vạn việc làm mới nhưng cũng đặt ra những thách thức chưa từng có về quản lý lao động. Hàng nghìn người dân, đặc biệt là giới trẻ lựa chọn trở thành những "freelancer" (lao động tự do) với mức thu nhập có thể hấp dẫn trước mắt nhưng lại bấp bênh về lâu dài. Vấn đề cốt lõi nằm ở chỗ, khi không có giao kết hợp đồng lao động bắt buộc, người lao động thường có tâm lý "tiền tươi thóc thật", ngại trích một phần thu nhập để tham gia BHXH.

Đáng chú ý là bộ phận lao động này không chỉ làm việc trong khu vực phi chính thức mà còn làm việc khá đông trong khu vực chính thức. Báo cáo lao động có việc làm phi chính thức ở Việt Nam công bố cho thấy con số gần 6 triệu lao động phi chính thức đang làm việc trong khu vực chính thức, trong đó 47,8% là hộ sản xuất kinh doanh cá thể và 36,9% là trong các doanh nghiệp tư nhân.

Số liệu chỉ ra hiện có khoảng 35,3% lao động phi chính thức làm nghề giản đơn, chiếm tỷ trọng cao nhất trong 9 nhóm nghề có sự tham gia của lao động phi chính thức. Số lao động phi chính thức làm các công việc có trình độ cao (nhà chuyên môn kỹ thuật bậc cao; nhà chuyên môn kỹ thuật bậc trung; nhân viên văn phòng) chỉ chiếm tỷ trọng rất thấp khoảng 1,9%. Với vị trí việc làm như vậy, mức thu nhập từ công việc chính của lao động phi chính thức rơi vào khoảng 4,4 triệu đồng, chỉ bằng một nửa thu nhập của lao động chính thức là 8,2 triệu đồng. Đáng chú ý là khoảng 45,4% những người tự làm phi chính thức có mức thu nhập thấp hơn mức lương tối thiểu vùng.

Tỷ lệ này ở nhóm lao động phi chính thức làm công hưởng lương là 25,7%. Thực trạng này khiến người lao động tự do thường phải làm việc nhiều hơn: 35,6% lao động phi chính thức làm việc quá 48 giờ/tuần và hơn 10,8% phải lựa chọn làm nhiều công việc cùng một lúc để có thể đảm bảo đủ thu nhập trang trải cuộc sống cho cả gia đình.

Với những điều kiện công việc như vậy, lao động tự do luôn đứng trước những rủi ro gặp phải trong quá trình lao động và cuộc sống. Tuy nhiên họ lại không được bao phủ bởi lưới an sinh. Số liệu thống kê cho thấy, có đến 97,8% lao động phi chính thức không tham gia vào bất kì một loại hình bảo hiểm nào, một tỷ lệ nhỏ (2,1%) tham gia BHXH tự nguyện và chỉ có 0,1% lao động phi chính thức có BHXH bắt buộc. Việc đa số lao động phi chính thức không tham gia BHXH đang đặt ra những hệ lụy to lớn cho người lao động khi gặp rủi ro dẫn đến mất thu nhập, tổn thương về sức khỏe, tuổi tác cũng như những thách thức lớn cho hệ thống an sinh xã hội quốc gia.

BHXH tự nguyện - điểm tựa lúc xế chiều

Bài học từ đại dịch Covid-19 vẫn còn nguyên giá trị. Khi biến cố xảy ra, chính những lao động tự do là người lao đao nhất vì không có quỹ dự phòng, không có trợ cấp thất nghiệp. Đó là "khoảng trống" an sinh mà chúng ta buộc phải lấp đầy bằng những chính sách ưu việt. Trong khi đó, Nghị quyết số 28-NQ/TW về cải cách chính sách BHXH đã xác định mục tiêu tiến tới BHXH toàn dân. Đây là kim chỉ nam để BHXH địa phương triển khai các giải pháp đưa chính sách BHXH tự nguyện đi vào cuộc sống.

BHXH TP. Hà Nội tăng cường phối hợp các ngành cũng như đi tuyên truyền nhóm nhỏ.

Khác với hình dung của nhiều người về thủ tục rườm rà, chính sách BHXH tự nguyện hiện nay đã được thiết kế rất linh hoạt, phù hợp với túi tiền của người lao động tự do. Người tham gia có thể lựa chọn mức đóng, phương thức đóng phù hợp với thu nhập của mình. Nhà nước cũng có chính sách hỗ trợ mức đóng cho các hộ nghèo, cận nghèo để khuyến khích họ tham gia. Đặc biệt, Luật BHXH năm 2024 đã có nhiều nội dung được bổ sung, sửa đổi để tăng tính hấp dẫn và bao phủ tốt hơn cho đối tượng lao động tự do như bổ sung chế độ thai sản, rút ngắn thời gian được hưởng lương hưu xuống còn 15 năm tối thiểu tham gia BHXH...

Ngoài ra, cần tiếp tục thúc đẩy quá trình chính thức hóa việc làm phi chính thức song song với nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước đối với thị trường lao động khu vực phi chính thức gắn với đảm bảo an sinh xã hội cho người lao động. Những chi phí đến từ việc chính thức hóa doanh nghiệp và chính thức hóa sử dụng lao động hiện cũng được coi là áp lực tài chính không nhỏ cho các cơ sở sản xuất kinh doanh có nguồn vốn ít, quy mô nhỏ lẻ.

Từ thực tế triển khai chính sách BHXH tự nguyện, bà Bà Dương Thị Minh Châu - Trưởng phòng Tuyên truyền và Hỗ trợ người tham gia (BHXH TP Hà Nội) chia sẻ, để tháo gỡ điểm nghẽn này, hệ thống chính trị cơ sở tại Hà Nội đóng vai trò tiên phong. Thời gian qua, mô hình "đi từng ngõ, gõ từng nhà, rà từng đối tượng" của các tổ chức đoàn thể như Hội Phụ nữ, Hội Nông dân, Đoàn Thanh niên đã phát huy tác dụng. Không chỉ tuyên truyền trên loa phát thanh hay hội nghị, các cán bộ cơ sở đã kiên trì tiếp cận những người bán hàng rong, những bác xe ôm để tư vấn, giải thích cặn kẽ về quyền lợi "sát sườn" của họ.

Bên cạnh đó, việc ứng dụng công nghệ thông tin, chuyển đổi số trong thủ tục đăng ký, đóng nộp BHXH qua ứng dụng VssID đã tạo điều kiện thuận lợi tối đa cho người dân. Chỉ với một chiếc điện thoại thông minh, người lao động tự do có thể dễ dàng theo dõi quá trình đóng, hưởng của mình, tạo dựng niềm tin vào sự minh bạch của hệ thống.

Theo đánh giá của các chuyên gia, để mọi người lao động đều được "lưới an sinh" bao phủ, bên cạnh các chính sách hỗ trợ của Trung ương thì các địa phương cũng cần cơ chế đặc thù hỗ trợ người dân tham gia BHXH tự nguyện. Song song với đó, cần có cơ chế khuyến khích các doanh nghiệp công nghệ, các nền tảng gọi xe, giao hàng... tham gia vào việc hỗ trợ đối tác tài xế của mình đóng BHXH. Dù không phải là quan hệ lao động truyền thống, nhưng trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp cần được đề cao. Việc hỗ trợ một phần chi phí hoặc tạo cơ chế trích nộp tự động sẽ giúp người lao động gắn bó lâu dài hơn với nền tảng, tạo ra sự phát triển bền vững cho cả đôi bên.