 |
| BHXH Việt Nam chỉ đạo tăng cường tuyên truyền chính sách, đưa các quy định của Luật BHXH vào cuộc sống. |
Luật BHXH 2024 chính thức có hiệu lực từ 1/7/2025, trong đó, có nhiều quy định mới, mang tính đột phá so với Luật BHXH 2014. Trong đó, đã quy định mở rộng diện bao phủ BHXH bắt buộc với một số nhóm đối tượng. Bao gồm: chủ hộ kinh doanh, người quản lý doanh nghiệp, hợp tác xã, lao động không trọn thời gian, cán bộ không chuyên trách ở cấp cơ sở, dân quân thường trực.
Luật BHXH 2024 cũng giảm thời gian đóng BHXH để đủ điều kiện hưởng lương hưu xuống chỉ còn 15 năm và bổ sung 2 chế độ trợ cấp mới; bao gồm trợ cấp hằng tháng với người chưa đóng đủ 15 năm, đồng thời chưa đủ tuổi hưởng trợ cấp hưu trí xã hội và trợ cấp thai sản BHXH tự nguyện.
Đáng chú ý, Luật BHXH 2024 quy định tăng hỗ trợ tiền đóng BHXH tự nguyện từ ngân sách nhà nước; trong đó, mức hỗ trợ cao nhất có thể lên đến 50% mức đóng (hộ nghèo, hộ sinh sống ở xã đảo, đặc khu); các nhóm đối tượng còn lại được hỗ trợ tối thiểu là 20% mức đóng; hộ cận nghèo được hỗ trợ 40%; người đồng bào dân tộc thiểu số được hỗ trợ 30%.
Qua quá trình thực hiện, với sự nỗ lực từ phía cơ quan BHXH, các quy định của Luật BHXH 2024 dần đi vào cuộc sống. Theo số liệu từ BHXH Việt Nam, ở thời điểm tháng 8/2026, số người tham gia BHXH là 22,41 triệu người, đạt tỷ lệ bao phủ 46,7% lực lượng lao động. Trong đó, số tham gia BHXH bắt buộc là 19,87 triệu người; số người tham gia BHXH tự nguyện là 2,54 triệu người. 5 nhóm thuộc diện tham gia BHXH bắt buộc theo quy định mới tại Luật BHXH 2024 đã tăng trên 337.000 người.
Quyền lợi BHXH theo các quy định mới được đảm bảo thực hiện tốt. Hết năm 2025, tổng số người hưởng lương hưu và trợ cấp hưu trí xã hội đạt 5,98 triệu người, đạt tỷ lệ 41,53% tổng số người sau độ tuổi nghỉ hưu. 8 tháng đầu năm 2026, số lượt người hưởng chế độ thai sản BHXH tự nguyện là 12.471 lượt với tổng số tiền chi trả khoảng 18,1 tỷ đồng.
Thực hiện Luật BHXH 2024, quá trình tổ chức thực hiện của cơ quan BHXH có nhiều điểm mới. Công tác cải cách thủ tục hành chính tiếp tục được đẩy mạnh. Trong đó, đã tích hợp 4 loại hình (BHXH bắt buộc, bảo hiểm thất nghiệp, bảo hiểm tai nạn lao động – bệnh nghề nghiệp, bảo hiểm y tế) vào 1 mẫu biểu kê khai duy nhất; đơn giản hóa hồ sơ đăng ký tham gia; từng bước hoàn thiện cơ sở dữ liệu quốc gia về bảo hiểm, liên thông dữ liệu với cơ quan thuế, đăng ký kinh doanh để khai thác phát triển đối tượng. Giao chỉ tiêu phát triển người tham gia trong kế hoạch kinh tế – xã hội đến từng cấp xã; đổi mới tuyên truyền theo hướng lấy người dân làm trung tâm. Cơ quan BHXH cũng tăng cường phân cấp rõ người, rõ việc, rõ trách nhiệm; ủy quyền cho các tổ chức hỗ trợ phát triển đối tượng hoạt động đến tận cấp xã...
BHXH là chính sách xã hội quan trọng, là trụ cột chính của hệ thống an sinh xã hội, góp phần thực hiện tiến bộ và công bằng xã hội, bảo đảm ổn định chính trị – xã hội. Đảng, Nhà nước cũng đã đặt ra những mục tiêu phát triển BHXH, trong đó, phấn đấu đến năm 2030 đạt 60% lực lượng lao động trong độ tuổi tham gia BHXH; 60% số người sau độ tuổi nghỉ hưu hưởng lương hưu/trợ cấp hưu trí xã hội.
Nghị quyết 403/NQ-CP của Chính phủ giao chỉ tiêu BHXH phải thực hiện là 29,33 triệu người vào năm 2030; theo đánh giá của BHXH Việt Nam, đây là thách thức rất lớn.
Ngay với năm 2026, với giả định không phát sinh yếu tố tác động bất thường, dự báo đến cuối năm 2026, số người tham gia BHXH là 23,071 triệu người, đạt 48,1% lực lượng lao động trong độ tuổi lao động, tăng 1,54 triệu người so với năm 2025. Để đạt mục tiêu tăng thêm 8 triệu người tham gia BHXH trong 4 năm tới, tương ứng tăng khoảng 2 triệu người/năm, rõ ràng, cần những cơ chế mới, mang tính đột phá. Lưu ý thêm rằng, số tham gia BHXH hằng năm vẫn có thể giảm đi do quá trình người lao động bị mất việc làm, rời khỏi thị trường lao động hoặc người tham gia BHXH tự nguyện dừng đóng, không tiếp tục tham gia. Như vậy, để đạt mục tiêu gia tăng bền vững hằng năm và đạt mục tiêu đến năm 2030, một mặt phải đảm bảo duy trì nhóm đang tham gia, mặt khác đồng thời đảm bảo số tham gia mới lớn hơn số rời khỏi hệ thống.
Theo phân tích của cơ quan BHXH, bối cảnh hiện nay đã có nhiều thay đổi dẫn đến dư địa tăng trưởng BHXH không nhiều, nhất là với BHXH bắt buộc. Theo đó, dưới tác động của cách mạng công nghiệp 4.0 và trí tuệ nhân tạo (AI), các ngành thâm dụng lao động như dệt may, giày da, lắp ráp điện tử, gia công, sản xuất, … sẽ đẩy mạnh tự động hóa, đẩy mạnh sử dụng máy móc, thiết bị tự động. Đây sẽ là lực lượng sản xuất mới, dẫn đến xu hướng các doanh nghiệp cắt giảm nhân sự trực tiếp, dẫn đến việc tăng trưởng, phát triển người tham gia BHXH bắt buộc có nguy cơ chậm lại. Dòng lao động này sẽ chuyển dịch mạnh mẽ sang hình thức tự kinh doanh, làm việc tự do như: shipper, tài xế công nghệ, bán hàng online....
Ngay cả với nhóm chủ hộ kinh doanh (mới được đưa vào diện tham gia BHXH bắt buộc theo quy định của Luật BHXH 2024) nhưng quá trình triển khai cũng đã có nhiều thay đổi so với các dự báo tác động ban đầu. Tại thời điểm xây dựng quy định (2024, 2025), theo pháp luật về thuế, hộ kinh doanh có doanh thu trong năm từ 100 triệu trở lên phải nộp thuế khoán hoặc kê khai nộp thuế giá trị gia tăng và thuế thu nhập cá nhân. Tuy nhiên từ ngày 1/1/2026, pháp luật về thuế đã sửa đổi, bổ sung quy định hộ kinh doanh có doanh thu trong năm từ 1 tỷ đồng/năm trở lên mới phải nộp thuế giá trị gia tăng và thuế thu nhập cá nhân (xóa bỏ thuế khoán), dẫn đến dự báo số chủ hộ kinh doanh thuộc đối tượng tham gia BHXH bắt buộc sẽ giảm đáng kể.
Trước thực trạng trên, dự thảo sửa đổi Luật BHXH 2024 đã xây dựng các phương án để bảo đảm mở rộng diện đối tượng tham gia, nhất là với nhóm BHXH bắt buộc. Tại Tờ trình của Chính phủ trình Ủy ban Thường vụ Quốc hội về Dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật BHXH, đã đề xuất lộ trình mở rộng độ bao phủ của chính sách BHXH với nhóm đối tượng người làm việc không có quan hệ lao động, người làm việc trên nền tảng số.
Chính phủ nhấn mạnh, lộ trình thực hiện phải bảo đảm tính phù hợp, khả thi. Trước mắt xây dựng quy định theo hướng: Ủy ban Thường vụ Quốc hội quyết định việc tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc đối với người làm việc không có quan hệ lao động, người làm việc trên nền tảng số trên cơ sở đề xuất của Chính phủ. Trên cơ sở đó, Chính phủ sẽ tiếp tục chỉ đạo nghiên cứu, đánh giá toàn diện trong quá trình xây dựng Nghị quyết mới về chính sách tiền lương và BHXH để trình cấp có thẩm quyền xem xét, quyết định.
Tại một hội thảo mới đây, BHXH Việt Nam cũng đã đề cập và bước đầu nhận diện một số nhóm đối tượng có thể đưa vào diện tham gia BHXH bắt buộc. Bao gồm: Chủ hộ kinh doanh của hộ kinh doanh, cá nhân kinh doanh, người có thu nhập từ hoạt động cung ứng dịch vụ vận chuyển, giao nhận, bán hàng (kể cả đại lý xổ số, người bán vé xổ số di động (dạo) của các công ty xổ số, đại lý xổ số), môi giới, kết nối giao dịch thông qua nền tảng số, ứng dụng công nghệ hoặc mô hình việc làm linh hoạt và các hoạt động tương tự; lao động thử việc, lao động học nghề, thực tập nghề, lao động làm việc theo hợp đồng lao động có thời hạn dưới 1 tháng. Dự báo tổng số lao động thuộc các đối tượng trên là 12,5 triệu người. Sau khi ước tính trừ đối với người hết tuổi lao động, đang hưởng lương hưu, hoặc đang tham gia BHXH bắt buộc theo nhóm đối tượng khác, dự báo có khoảng 4,4 triệu người.
