Bài 2: Đồng bộ chính sách tiền lương và bảo hiểm xã hội để thúc đẩy phát triển kinh tế

Đồng bộ chính sách tiền lương và bảo hiểm xã hội góp phần thúc đẩy phát triển nền kinh tế.

Tiền lương không chỉ là vấn đề thu nhập

Việc Ban Chỉ đạo Trung ương lựa chọn xây dựng đồng thời Đề án cải cách chính sách tiền lương và BHXH không chỉ là sự kết hợp về mặt kỹ thuật, mà còn phản ánh một tư duy hoạch định chính sách mới: Coi phát triển kinh tế và bảo đảm an sinh xã hội là hai mặt thống nhất của quá trình phát triển.

Trong nhiều năm qua, mỗi lần điều chỉnh tiền lương luôn nhận được sự quan tâm đặc biệt của xã hội. Tuy nhiên, nếu chỉ nhìn tiền lương dưới góc độ tăng hay giảm thu nhập, thì chưa phản ánh đầy đủ bản chất của vấn đề.

Ở các quốc gia phát triển, cải cách tiền lương khu vực công không nhằm mục tiêu tăng chi ngân sách đơn thuần, mà hướng đến xây dựng một nền công vụ chuyên nghiệp, có khả năng thu hút và giữ chân nhân lực chất lượng cao. Bởi thế, tiền lương được xem là một khoản đầu tư cho chất lượng quản trị quốc gia.

Việt Nam cũng không ngoại lệ. Những năm gần đây, Đảng và Nhà nước ta đã triển khai đồng bộ nhiều chủ trương lớn như sắp xếp tổ chức bộ máy, tinh giản biên chế, phân cấp, phân quyền, chuyển đổi số, xây dựng nền hành chính phục vụ và chính quyền địa phương hai cấp. Mục tiêu cuối cùng của các cải cách này là nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động của bộ máy nhà nước.

Song, cho dù bộ máy được tổ chức tinh gọn cũng khó phát huy hiệu quả, nếu thiếu đội ngũ cán bộ có năng lực, trách nhiệm và động lực cống hiến. Đây chính là lý do cải cách tiền lương luôn được xem là một trong những điều kiện quan trọng để hiện thực hóa cải cách hành chính và xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.

Đặc biệt, việc chuyển sang trả lương theo vị trí việc làm, chức danh, chức vụ và kết quả thực hiện nhiệm vụ không chỉ tạo ra sự công bằng trong phân phối thu nhập, mà còn góp phần thay đổi phương thức quản trị nguồn nhân lực khu vực công theo hướng hiện đại, minh bạch và dựa trên hiệu quả.

Từ kinh nghiệm của nhiều quốc gia trên thế giới đã cho thấy vai trò rất quan trọng của tiền lương. Đơn cử: Singapore xây dựng hệ thống tiền lương công vụ gắn chặt với năng lực, hiệu quả công việc và diễn biến của thị trường lao động, qua đó duy trì được đội ngũ công chức có chất lượng cao. Hay như Hàn Quốc chuyển từ cơ chế trả lương thiên về thâm niên sang coi trọng vị trí việc làm, năng lực và kết quả thực hiện nhiệm vụ…

BHXH là điểm tựa cho sự phát triển bền vững

Nếu tiền lương tạo động lực cho hiện tại, thì BHXH là sự bảo đảm cho tương lai. Hiện nay, hầu hết các quốc gia, nhất là những quốc gia phát triển đều coi hệ thống BHXH là một trong những trụ cột của phát triển bền vững, khi dành sự quan tâm đặc biệt đến việc bảo đảm cân đối quỹ hưu trí, mở rộng diện bao phủ BHXH và tăng khả năng tiếp cận chính sách của người lao động.

Hoàn thiện chính sách BHXH để tạo điểm tựa cho phát triển an sinh xã hội bền vững.

Đối với Việt Nam, sau hơn 8 năm thực hiện Nghị quyết số 28-NQ/TW về cải cách chính sách BHXH đã tạo nhiều chuyển biến tích cực. Số người tham gia BHXH liên tục tăng, chính sách từng bước được hoàn thiện, nhận thức của người dân và doanh nghiệp về vai trò của BHXH được nâng lên.

Theo thống kê, năm 2015, Việt Nam chỉ đạt khoảng 23% lao động tham gia BHXH, nhưng đến hết tháng 9/2026 đã đạt trên 48%, tương ứng trên 22,3 triệu người tham gia. Đây là con số rất đáng ghi nhận, cho thấy chính sách BHXH đã được nhiều người lao động, người dân quan tâm tham gia.

Tuy nhiên, cũng phải thẳng thắn thừa nhận, con số tham gia BHXH hiện nay vẫn còn khoảng cách khá lớn so với mục tiêu bao phủ BHXH toàn dân nói chung và BHXH tới mọi người lao động nói riêng, cũng như thấp hơn nhiều quốc gia có trình độ phát triển tương đương. Điều này đồng nghĩa, lưới an sinh vẫn còn “trắng” với rất nhiều người lao động.

Đáng nói, số chưa tham gia BHXH chủ yếu trong khu vực lao động phi chính thức - nơi tập trung phần lớn lao động tự do, lao động thời vụ, hộ kinh doanh cá thể và những người làm việc trên các nền tảng số - là nhóm dễ bị tổn thương trước các cú sốc kinh tế, bệnh tật hoặc mất việc làm, nhưng lại khó tiếp cận với chính sách BHXH bắt buộc.

Thực tế trên đặt ra yêu cầu phải thiết kế chính sách theo hướng linh hoạt, đa tầng và phù hợp với thực tiễn thị trường lao động hiện đại. Theo đó, yêu cầu của chính sách phải đáp ứng tiêu chí “lấy con người làm trung tâm”. Dù người lao động làm việc theo hợp đồng dài hạn, bán thời gian hay lao động nền tảng, thì họ vẫn có cơ hội tham gia hệ thống an sinh với các mức đóng, mức hưởng phù hợp.

Hai chính sách, một mục tiêu phát triển

Điểm đáng chú ý trong chỉ đạo của Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà là nhấn mạnh mối quan hệ hữu cơ giữa tiền lương và BHXH. Trên thực tế, tiền lương là cơ sở để xác định mức đóng, mức hưởng các chế độ BHXH. Khi chính sách tiền lương thay đổi, toàn bộ cấu trúc tài chính của hệ thống BHXH cũng chịu tác động. Ngược lại, các quy định về tuổi nghỉ hưu, điều kiện hưởng lương hưu, mức đóng và mức hưởng lại ảnh hưởng trực tiếp đến hành vi của người lao động, doanh nghiệp và thị trường lao động.

Do đó, bài toán đặt ra trong việc cải cách, đó là chính sách phải được thiết kế tổng thể. Nếu tiền lương tăng nhanh, nhưng năng suất lao động không được cải thiện tương ứng, thì sức cạnh tranh của nền kinh tế sẽ chịu áp lực. Ngược lại, nếu chỉ chú trọng cân đối quỹ BHXH, mà thiếu những chính sách đủ hấp dẫn để người lao động tham gia, thì mục tiêu mở rộng bao phủ BHXH sẽ khó đạt được.

Vì thế, căn cứ thực tế cũng như khuyến nghị của các tổ chức, chuyên gia quốc tế, Việt Nam cần thúc đẩy tăng năng suất lao động, chính thức hóa khu vực phi chính thức, mở rộng cơ sở đóng BHXH và bảo đảm tính bền vững của quỹ BHXH cũng như hệ thống an sinh xã hội. Trên cơ sở đó, phải đảm bảo cải cách tiền lương và BHXH không được tách rời khỏi cải cách thị trường lao động, cải cách hành chính và chiến lược phát triển nguồn nhân lực quốc gia.

Những biến đổi nhanh chóng của kinh tế - xã hội trong nước và thế giới đang đặt ra yêu cầu phải có bước chuyển biến mạnh mẽ trong công cuộc cải cách chính sách theo hướng toàn diện và mang tầm nhìn dài hạn. Do đó, đối với Đề án lần này, sự kỳ vọng không chỉ là tháo gỡ những bất cập trước mắt, mà còn tạo dựng một hệ thống chính sách hiện đại, linh hoạt, đáp ứng mục tiêu phát triển đất nước trong nhiều thập niên tới.

(còn nữa)