Bài 1: Lao động trên nền tảng số đang gia tăng

Lái xe công nghệ ngày càng phổ biến trong đời sống tại các đô thị. (Ảnh minh họa tạo bởi AI).

Lái xe công nghệ – nghề hấp dẫn!

Giữa cái nắng buổi trưa tháng 8 (âm lịch) rám trái bòng, tôi đặt một chuyến xe grab lên khu phố trung tâm cho công việc riêng. Bác tài xế vui vẻ mở cửa mời tôi lên xe. Sẵn sự cởi mở, chúng tôi trò chuyện rôm rả hơn để xua đi cái bức bối của thời tiết và giao thông giờ cao điểm.

“Bác chạy grab (car) lâu chưa?”, tôi chủ động bắt chuyện. Bác tài xế sinh năm 1972 cũng không ngần ngại chia sẻ trải nghiệm về khoảng thời gian chừng hơn 1 năm làm nghề dịch vụ lái xe công nghệ và lý do “nghề chọn người” dù đã về hưu.

“Mình già rồi, áp lực công việc lớn, không cạnh tranh được với cánh trẻ nên xin nghỉ việc doanh nghiệp nhà nước. Ở nhà ăn chơi mãi, chán, sợ hư người; lại sẵn biết lái xe nên mua xe ô tô điện chạy dịch vụ. Ngày chạy vài chuyến đi về từ trung tâm ra sân bay, rồi bắt khách quay đầu, thu nhập cũng tạm”, bác tài xế vừa thong thả chia sẻ vừa không quên tập trung lái xe thoát dần qua khu phố đông.

Thu nhập hiện có đang ở mức khá, lại sẵn quá trình đóng BHXH từ trước đó - chỉ chờ đủ điều kiện để hưởng lương hưu, với 2 điều này, hẳn bác tài xế này đã khá yên tâm với cuộc sống, ngay cả khi về già sau này.

Giải quyết xong việc cá nhân, tôi bắt xe trở về với một tài xế trẻ hơn, sinh năm 1998. Khác với câu chuyện vào nghề của bác tài xế lớn tuổi ở trên, bạn trẻ này (trú tại xã Đông Anh, TP. Hà Nội) chạy xe dịch vụ như một nghề chính để kiếm sống nuôi gia đình.

“Trước em cũng lái xe tải cho một công ty ở Long Biên nhưng lương thấp quá nên đành bỏ; vay tiền mua xe chạy grab thu nhập khá hơn nhiều”, cậu chia sẻ lý do vào nghề và cũng cho biết thêm rằng đã từng theo học khá bài bản nghề nấu ăn (tốt nghiệp cao đẳng), từng đi làm nhưng thu nhập cũng không thể bằng chạy xe công nghệ.

Từ câu chuyện trên 2 cuốc xe ngẫu nhiên nói trên, nếu hỏi thêm nữa, với bất cứ tài xế nào, hẳn chúng ta sẽ thấy những lý do vào nghề chạy xe dịch vụ thật quả thật muôn hình muôn vẻ. Mỗi lái xe có các nguyên nhân khác nhau nhưng tựu chung lại có thể thấy lý do hấp dẫn hơn cả là thu nhập ở mức khá. Việc đầu tư, học nghề cũng không quá khó, không mất quá nhiều thời gian. Cũng chính bởi vậy nên ngày càng có nhiều lao động chuyển hướng sang chạy xe dịch vụ công nghệ, có thể là chạy xe máy hoặc ô tô. Ngay cả với những lao động có bằng cấp (bằng cử nhân hoặc hơn thế), nếu đang không có công việc đêm lại thu nhập ổn, họ cũng sẵn sàng chuyển nghề chạy xe dịch vụ.

Theo dự báo của Mordor Intelligence, quy mô thị trường gọi xe tại Việt Nam được ước đạt 1,25 tỷ USD vào năm 2026 và dự kiến sẽ tăng lên 3,04 tỷ USD vào năm 2031, với tốc độ tăng trưởng kép hàng năm (CAGR) 19,53% trong giai đoạn 2026-2031. Các ứng dụng gọi xe đã và đang trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống của cư dân thành thị. Theo khảo sát của Rakuten Insight Global với người dùng tại Việt Nam, có tới 66% người được hỏi xác nhận sử dụng ứng dụng đặt xe ô tô và 67% đặt xe máy.

Dữ liệu khảo sát cũng cho thấy, phần lớn người dùng ứng dụng gọi xe tại Việt Nam sử dụng các dịch vụ này thường xuyên, với 77% đặt xe ô tô hoặc đặt xe máy ít nhất 3 lần/tháng. Con số này không có sự khác biệt đáng kể giữa các thành phố lớn và các khu vực khác, cho thấy sự phổ biến rộng rãi của ứng dụng gọi xe trên khắp các tỉnh, thành.

Việc sử dụng ứng dụng gọi xe cũng đang cho thấy nhu cầu rất đa dạng. 42% người được hỏi sử dụng gọi xe để đi đến các buổi tụ tập; 37% cho các chuyến đi ăn uống; 36% cho các chuyến đi đến trung tâm mua sắm; 33% để tham dự các sự kiện/bữa tiệc. Thậm chí, ứng dụng gọi xe cũng phục vụ các nhu cầu đi lại hàng ngày một cách thường xuyên; với 32% người dùng sử dụng gọi xe để đi làm và 30% cho chuyến đi trở về nhà.

Dữ liệu về chi tiêu cho ứng dụng gọi xe tại Việt Nam cho thấy, người tiêu dùng sẵn lòng chi trả nhiều hơn cho sự tiện lợi. Với việc gọi xe ô tô, mức chi trung bình là 245.450 đồng/lượt; chi tại các thành phố lớn là 252.101 đồng. Với xe máy, mức chi trung bình là 102.996 đồng; tại các thành phố lớn là 104.907 đồng, tại các thành phố khác là 94.880 đồng. Điều này cho thấy sức hấp dẫn trong nghề lái xe công nghệ hiện nay.

Nhận diện lao động trên nền tảng số

Theo Tổ chức Lao động quốc tế (ILO), những công việc kiểu như lái xe công nghệ hay còn gọi là chạy xe dịch vụ cho các ứng dụng được gọi là việc làm trên nền tảng số (Digital Platform Employment - DPE), bao gồm những lao động tham gia vào bất kỳ hoạt động nào liên quan đến sản xuất hàng hóa hoặc cung cấp dịch vụ cho người khác thông qua nền tảng số, nhằm nhận thù lao hoặc lợi nhuận. Nền tảng số có vai trò tổ chức và tạo điều kiện thuận lợi cho giao dịch, sản xuất hoặc cung cấp hàng hóa và dịch vụ.

Theo cách hiểu này, lao động trên nền tảng số khá rộng, ngoài lái xe công nghệ, còn bao gồm cả những người bán hàng online, cung cấp các loại dịch vụ qua các ứng dụng số…. Ngoài nền tảng lái xe công nghệ như Grab, Be, Xanh SM… còn có các nền tảng dịch vụ giúp việc gia đình (JupViec, bTaskee…) và nhiều loại dịch vụ khác, dù không quá phổ biến nhưng cũng từng bước được xây dựng và hình thành nên cộng đồng người lao động sử dụng thường xuyên nền tảng các ứng dụng.

Điểm chung của các nền tảng này là dễ dàng kết nối giữa cung – cầu dịch vụ/lao động, giữa những người lao động (đóng vai trò cung ứng/cung cấp dịch vụ) và người trực tiếp sử dụng. Từ sự phổ biến của internet, sóng 3G, 5G, điện thoại di động thông minh và cả trình độ phát triển của các nền tảng ứng dụng đi động…; tất cả hội tụ, tạo nhiều tiện ích và là động lực rất lớn gia tăng nhóm lao động làm việc trên nền tảng số.

Từ khảo sát của Worldbank cho thấy, công việc này phổ biến chủ yếu ở các thành phố lớn. Thống kê cho thấy, TP. Hồ Chí Minh thu hút 38% lao động trên nền tảng số từ các tỉnh khác, chủ yếu là từ các tỉnh thuộc khu vực đồng bằng sông Cửu Long. Trong khi TP. Hà Nội thu hút 32%, chủ yếu từ Ninh Bình, Hưng Yên và Thanh Hóa.

94% lao động làm việc trên nền tảng số coi đó như công việc chính; có tới 80% làm việc trên nền tảng từ 1 năm trở lên, 47% làm việc hơn 3 năm. Rõ ràng, làm việc trên nền tảng không phải là công việc phụ đối với nhóm lao động này; đây là nguồn thu nhập chính, với số giờ làm việc toàn thời gian, trong nhiều năm. Tuy nhiên, thực tế này cũng đặt ra khoảng trống an sinh với nhóm lao động trên nền tảng số.

(Còn nữa)