 |
| Mở rộng BHXH tự nguyện tới lao động di cư tại Hà Nội. |
Sức hút lao động di cư suy giảm giữa nhu cầu nhân lực gia tăng
Hà Nội tiếp tục là trung tâm kinh tế, dịch vụ và thị trường việc làm lớn của cả nước, thu hút lao động từ nhiều địa phương. Tuy nhiên, dòng dịch chuyển đang có dấu hiệu chậm lại. Báo cáo chuyên đề năm 2026 của Trung tâm Dịch vụ việc làm Hà Nội cho thấy tỷ suất di cư thuần giảm từ 3,9‰ năm 2023 xuống còn 1,0‰ năm 2025.
Đáng chú ý, thu nhập bình quân tại Hà Nội cao gấp 1,44 lần mức chung cả nước, song lợi thế này chưa chuyển hóa tương xứng thành khả năng thu hút nhân lực. Tỷ suất nhập cư năm 2025 chỉ đạt 2,8‰, bằng khoảng một nửa giai đoạn 2023-2024. Diễn biến phản ánh sức cạnh tranh ngày càng lớn giữa các thị trường lao động trong vùng.
Trong khi đó, nhu cầu bổ sung lao động của Thủ đô tiếp tục gia tăng. Theo kịch bản của báo cáo, nguồn nhân lực tại chỗ chỉ tăng khoảng 60.000 người mỗi năm. Nếu năng suất lao động tăng 8,25%/năm, Hà Nội có thể thiếu khoảng 49.000 lao động mỗi năm trong giai đoạn 2026-2028, tạo áp lực đối với mục tiêu tăng trưởng kinh tế.
 |
| Ảnh AI minh họa. |
Thách thức còn đến từ xu hướng già hóa dân số và sự thu hẹp lực lượng lao động trẻ. Năm 2025, dân số Hà Nội đạt khoảng 8,86 triệu người, tổng tỷ suất sinh giảm xuống 1,87 con/phụ nữ. Tỷ trọng người từ 65 tuổi trở lên tăng lên 10,8%, cho thấy nguồn cung lao động trẻ trong tương lai đang chịu sức ép đáng kể.
Đáng quan tâm, Hà Nội còn đối diện tình trạng lao động trẻ rời đi sau tốt nghiệp. Báo cáo ước tính nhóm 20-24 tuổi giảm khoảng 55.000 người khi chuyển sang nhóm 25-29 tuổi trong giai đoạn 2019-2024. Điều này đặt ra yêu cầu nâng cao chất lượng việc làm, cải thiện điều kiện sinh sống và tạo cơ hội phát triển nghề nghiệp lâu dài.
Lao động phi chính thức và khoảng trống BHXH
Bức tranh lao động di cư tại Hà Nội cho thấy sự chuyển dịch tích cực về cơ cấu nghề nghiệp, song chất lượng việc làm vẫn còn nhiều vấn đề. Báo cáo ước tính tỷ lệ lao động di cư làm việc phi chính thức năm 2025 khoảng 53,5%, giảm so với mức 59,2% năm 2023, nhưng vẫn cao hơn tỷ lệ 52% của thị trường lao động toàn thành phố.
Đặc biệt, nhóm dịch vụ, bán hàng chiếm 23,8% lao động di cư, trong khi lao động giản đơn chiếm 15,8%. Đây là hai nhóm có mức độ phi chính thức cao, lần lượt khoảng 73% và 83% theo đặc điểm nghề nghiệp chung của Hà Nội. Công việc thường gắn với thu nhập biến động, hợp đồng thiếu ổn định và khả năng tích lũy hạn chế.
 |
| Ảnh AI minh họa. |
Những người bán hàng nhỏ lẻ, giúp việc gia đình, giao hàng, vận chuyển, sửa chữa hoặc cung cấp dịch vụ cá nhân là nhóm cần được quan tâm trong chính sách an sinh. Thu nhập của họ phụ thuộc vào thời gian làm việc và nhu cầu thị trường. Khi gặp rủi ro sức khỏe, mất việc hoặc giảm khả năng lao động, nhiều người có nguy cơ thiếu nguồn tài chính dự phòng.
Báo cáo cũng ghi nhận thu nhập của lao động di cư năm 2025 tương đương khoảng 88% mức thu nhập của lao động làm công trên toàn thành phố, cải thiện so với mức 77% năm 2023. Tuy nhiên, khi so sánh theo nghề nghiệp, trình độ hoặc độ tuổi, thu nhập của người di cư vẫn thấp hơn khoảng 5-10%, phản ánh những bất lợi trong quá trình hội nhập.
Một vấn đề đáng lưu ý là báo cáo chưa có số liệu trực tiếp về tỷ lệ tham gia BHXH, hợp đồng lao động và điều kiện nhà ở của lao động di cư. Khoảng trống thông tin này khiến việc xác định chính xác số người chưa được bảo vệ gặp khó khăn. Do đó, cần phân biệt lao động tự do thực sự với người làm công thuộc diện BHXH bắt buộc.
Mở rộng độ bao phủ BHXH từ nhóm lao động tự do
Trong bối cảnh đó, kết quả phát triển người tham gia BHXH của Hà Nội cho thấy những chuyển biến tích cực. Theo số liệu của BHXH thành phố Hà Nội, đến hết tháng 10/2026, toàn thành phố có khoảng hơn 2,8 triệu người tham gia BHXH bắt buộc, chiếm 48,69% lực lượng trong độ tuổi lao động.
Đối với BHXH tự nguyện, Hà Nội có khoảng hơn 153,4 nghìn người tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện, chiếm 4,76% lực lượng lao động trong độ tuổi. Mặc dù số người tham gia tiếp tục tăng, tỷ lệ này vẫn thấp so với tiềm năng của thị trường lao động. Thành phố đặt mục tiêu nâng tỷ lệ tham gia BHXH tự nguyện lên 4% trong năm 2026.
Dư địa mở rộng BHXH tập trung ở những người làm việc độc lập, lao động tự do và nhóm chưa thuộc diện tham gia bắt buộc. Với thu nhập không đều, chi phí thuê nhà và sinh hoạt lớn, việc duy trì đóng góp dài hạn là thách thức đáng kể. Chính sách cần tạo điều kiện để người lao động tiếp cận thông tin, lựa chọn phương thức đóng phù hợp và duy trì tham gia.
 |
| Ảnh AI minh họa. |
Luật BHXH năm 2024, có hiệu lực từ ngày 1/7/2025, mở thêm cơ hội tiếp cận lương hưu khi giảm thời gian đóng tối thiểu từ 20 năm xuống 15 năm, với điều kiện đáp ứng quy định về tuổi nghỉ hưu. Đây là thay đổi có ý nghĩa đối với lao động tự do, nhất là những người bắt đầu tham gia khi đã lớn tuổi.
Cùng với chính sách chung, Hà Nội triển khai các mức hỗ trợ đóng BHXH tự nguyện theo từng nhóm đối tượng. Từ tháng 7/2026, thành phố áp dụng chính sách hỗ trợ bổ sung, trong đó một số nhóm được hỗ trợ 40-100% mức đóng theo quy định. Đây là cơ sở để giảm áp lực tài chính, tạo động lực tham gia và hạn chế tình trạng gián đoạn đóng BHXH.
Tuy nhiên, mở rộng diện bao phủ cần gắn với việc chính thức hóa quan hệ lao động. Báo cáo cho thấy khoảng 85% lao động di cư có việc làm thuộc nhóm làm công hưởng lương. Với những trường hợp đáp ứng điều kiện tham gia BHXH bắt buộc, cần tăng cường kiểm tra hợp đồng, trách nhiệm đóng bảo hiểm của người sử dụng lao động, tránh chuyển trách nhiệm sang người lao động.
Về lâu dài, Hà Nội cần xây dựng cơ sở dữ liệu lao động di cư gắn với tình trạng việc làm, cư trú và tham gia BHXH; tăng cường phối hợp giữa cơ quan BHXH, chính quyền cơ sở, tổ chức dịch vụ thu và đơn vị cung cấp việc làm. Hoạt động tư vấn nên tiếp cận trực tiếp tại chợ, khu nhà trọ, điểm tập trung lao động và nền tảng số.
Mở rộng BHXH cho lao động di cư cần được nhìn nhận như một giải pháp phát triển nguồn nhân lực của Thủ đô. Khi người lao động được bảo đảm quyền lợi, có việc làm ổn định và cơ hội tiếp cận an sinh lâu dài, khả năng gắn bó với Hà Nội sẽ được củng cố. Đây cũng là nền tảng để xây dựng thị trường lao động bao trùm, bền vững.
