Mở rộng bao phủ bảo hiểm xã hội: Lấp khoảng trống an sinh theo tinh thần Nghị quyết số 28-NQ/TW

Mở rộng bao phủ bao phủ bảo hiểm xã hội theo tinh thần Nghị quyết số 28-NQ/TW.

Từ mục tiêu BHXH toàn dân đến yêu cầu lấp đầy khoảng trống an sinh

Nghị quyết số 28-NQ/TW ngày 23/5/2018 của Ban Chấp hành Trung ương khóa XII đã xác lập định hướng cải cách BHXH theo hướng linh hoạt, đa dạng, đa tầng, hiện đại, tiến tới bao phủ toàn dân. Đây là bước chuyển quan trọng trong tư duy xây dựng chính sách an sinh, đặt người lao động ở nhiều khu vực việc làm vào phạm vi được bảo vệ trước những rủi ro về thu nhập, sức khỏe và tuổi già.

Nghị quyết đặt mục tiêu đến năm 2025 có khoảng 45% lực lượng lao động trong độ tuổi tham gia BHXH; đến năm 2030, tỷ lệ này đạt khoảng 60%. Trong đó, nông dân và lao động khu vực phi chính thức tham gia BHXH tự nguyện phấn đấu chiếm 5% lực lượng lao động trong độ tuổi. Những chỉ tiêu này cho thấy yêu cầu mở rộng bao phủ phải gắn với đặc điểm của từng nhóm lao động và khả năng tiếp cận chính sách.

Thực tiễn triển khai đã ghi nhận những chuyển biến đáng chú ý. Theo báo cáo tổng kết công tác nhiệm kỳ 2021-2026 của BHXH Việt Nam, số người tham gia BHXH tăng từ 16,552 triệu người năm 2021 lên 20,159 triệu người năm 2024 và đạt 21,344 triệu người năm 2025. Tỷ lệ lực lượng lao động trong độ tuổi tham gia BHXH đạt 45,1%, vượt mục tiêu 45% đặt ra cho năm 2025.

Thiết kế có sự hỗ trợ của AI.

Tuy nhiên, kết quả chung vẫn còn những khoảng trống cần được quan tâm. Tỷ lệ tham gia BHXH tự nguyện đến hết năm 2025 đạt 5,49% lực lượng lao động trong độ tuổi. Đây là kết quả vượt mục tiêu, song quy mô người tham gia vẫn cần tiếp tục mở rộng, nhất là trong nhóm lao động tự do, người làm việc thời vụ, lao động gia đình và những người có thu nhập biến động theo từng tháng.

Theo TS. Hoàng Minh Tuấn, Trường Đại học Lao động - Xã hội, một hướng đi quan trọng để mở rộng bao phủ là thúc đẩy chuyển dịch lao động phi chính thức sang khu vực chính thức, thông qua tạo điều kiện cho hộ kinh doanh và cá nhân kinh doanh phát triển thành doanh nghiệp. Khi quan hệ lao động được xác lập rõ ràng, người lao động có thêm cơ hội tiếp cận BHXH bắt buộc và các quyền lợi an sinh tương ứng. Đây là giải pháp cần được đặt trong tổng thể chính sách phát triển thị trường lao động.

Lao động nền tảng số: Cần xác định rõ trách nhiệm trước khi mở rộng diện bắt buộc

Sự phát triển của kinh tế số đang làm thay đổi cấu trúc thị trường lao động. Tài xế công nghệ, người giao hàng, người cung cấp dịch vụ trực tuyến và lao động tự do có thể làm việc cho nhiều nền tảng, nhận thu nhập theo đơn hàng hoặc thời gian hoạt động. Hình thức việc làm linh hoạt tạo thêm cơ hội kiếm sống, đồng thời đặt ra những vấn đề mới trong xác định quan hệ lao động và trách nhiệm bảo đảm an sinh.

Trong chương trình Kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI, thảo luận tại tổ ngày 21/10/2026 về dự án sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật BHXH năm 2024, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn nhấn mạnh yêu cầu mở rộng diện bao phủ, bảo vệ người lao động trên nền tảng số theo tinh thần Nghị quyết số 28-NQ/TW. Tuy nhiên, các quy định cần làm rõ ai là người đóng, căn cứ xác định thu nhập và trách nhiệm của doanh nghiệp sở hữu nền tảng số.

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên cũng lưu ý những khái niệm như người làm việc không có quan hệ lao động, người làm việc trên nền tảng số và thu nhập ổn định, thường xuyên còn có phạm vi rộng. Luật cần xác lập các nguyên tắc, tiêu chí nhận diện đối tượng tham gia bắt buộc, đồng thời tính đến khả năng quản lý thu nhập và điều kiện tổ chức thực hiện. Đây là những vấn đề có ý nghĩa trực tiếp đối với tính khả thi của chính sách.

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên phát biểu tại phiên thảo luận (Ảnh quochoi.vn).

Thực tế, một tài xế công nghệ làm việc toàn thời gian có đặc điểm thu nhập và mức độ phụ thuộc vào nền tảng khác với người chỉ nhận đơn hàng vào thời gian rảnh. Người hoạt động trên nhiều ứng dụng cũng có thể phát sinh tình trạng trùng lặp nghĩa vụ nếu thiếu cơ chế chia sẻ dữ liệu. Việc xác định căn cứ đóng cần tính đến doanh thu, chi phí hoạt động và thu nhập thực tế để bảo đảm sự hợp lý.

Đại biểu Vương Quốc Thắng (Đoàn Đại biểu Quốc hội TP. Đà Nẵng), đề nghị nghiên cứu mốc năm 2028 để hoàn thiện khung pháp lý về lao động nền tảng, xây dựng và thử nghiệm hệ thống dữ liệu liên thông giữa cơ quan BHXH, cơ quan thuế và doanh nghiệp sở hữu nền tảng. Trong khi đó, đại biểu Chu Lương Trí (Đoàn đại biểu Quốc hội TP. Quảng Ninh), đề xuất thí điểm trước với nhóm vận tải, giao hàng công nghệ, sau đó đánh giá kết quả để xem xét mở rộng.

Những ý kiến này cho thấy yêu cầu cấp thiết về một cơ chế phân định trách nhiệm minh bạch. Người lao động cần biết mức đóng và quyền lợi được hưởng; doanh nghiệp nền tảng cần có nghĩa vụ cung cấp thông tin, phối hợp đăng ký và thực hiện đóng góp theo quy định. Cơ quan quản lý cần xây dựng phương thức xác định thu nhập thống nhất, hạn chế phát sinh thủ tục phức tạp và chi phí tuân thủ vượt quá khả năng của các bên.

Thiết kế chính sách linh hoạt để người lao động có thể tham gia lâu dài

Mở rộng diện bao phủ sẽ đạt hiệu quả cao hơn khi chính sách phù hợp với khả năng tài chính và đặc điểm việc làm của từng nhóm. Với người lao động có thu nhập không ổn định, mức đóng, thời điểm đóng và phương thức đóng có ảnh hưởng trực tiếp đến quyết định tham gia. Cơ chế hỗ trợ của Nhà nước cần được quan tâm, nhất là với người nghèo, người có thu nhập thấp và lao động khu vực phi chính thức.

Nghị quyết số 28-NQ/TW đã định hướng xây dựng hệ thống BHXH đa tầng, kết hợp trợ cấp hưu trí xã hội, BHXH cơ bản và bảo hiểm hưu trí bổ sung. Cách tiếp cận này tạo nhiều lớp bảo vệ cho người dân theo điều kiện và khả năng đóng góp. Cùng với đó, việc thiết kế các gói BHXH tự nguyện linh hoạt, mở rộng quyền lợi và tạo thuận lợi khi chuyển đổi giữa BHXH bắt buộc với BHXH tự nguyện sẽ giúp người lao động duy trì quá trình tham gia khi thay đổi công việc.

GS.TS. Giang Thanh Long, Giảng viên cao cấp Đại học Kinh tế Quốc dân cho rằng, cần thúc đẩy thực thi thực chất các chủ trương về cải cách BHXH để mở rộng diện bao phủ và bảo vệ người lao động trước rủi ro của thị trường. Góc nhìn này đặt ra yêu cầu kết hợp chính sách BHXH với các giải pháp phát triển việc làm, nâng cao chất lượng quản trị và hoàn thiện hệ thống an sinh đa tầng. Niềm tin của người tham gia sẽ được củng cố khi quyền lợi được giải quyết minh bạch, thủ tục thuận tiện và mức đóng phù hợp với khả năng tài chính.

Bên cạnh hỗ trợ tài chính, kết nối dữ liệu giữa cơ quan BHXH, cơ quan thuế, cơ quan quản lý lao động và doanh nghiệp nền tảng cần được xem là một nhiệm vụ trọng tâm. Hệ thống dữ liệu đồng bộ sẽ giúp nhận diện đối tượng, theo dõi quá trình đóng, hạn chế kê khai trùng lặp và nâng cao hiệu quả quản lý. Người lao động cũng cần được tiếp cận thông tin rõ ràng về quyền lợi, nghĩa vụ và phương thức tham gia.

Mở rộng bao phủ BHXH là quá trình lâu dài, đòi hỏi sự phối hợp của Nhà nước, doanh nghiệp và chính người lao động. Thành công của chính sách cần được nhìn nhận qua khả năng đưa thêm người dân vào hệ thống, duy trì quá trình đóng và bảo đảm quyền lợi khi phát sinh rủi ro hoặc đến tuổi nghỉ hưu. Khi những khoảng trống an sinh được thu hẹp bằng cơ chế khả thi, mục tiêu BHXH toàn dân theo Nghị quyết số 28-NQ/TW sẽ có thêm nền tảng vững chắc để hiện thực hóa.