Tiền lương phải là thu nhập chính và đủ sống

Tại Kỳ họp thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI nhiều đại biểu cho rằng cải cách tiền lương là điều kiện tiên quyết để giữ chân cán bộ, công chức, viên chức.

Tránh vòng xoáy “tăng lương - tăng giá”

Tại kỳ họp thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI, nhiều đại biểu cho rằng, cải cách tiền lương không còn là câu chuyện kỹ thuật mang tính điều chỉnh số học, mà đã trở thành điều kiện tiên quyết để giữ chân, tạo động lực và nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức - lực lượng trực tiếp thực thi các quyết sách sau sắp xếp.

Trong tiến trình cải cách chính sách tiền lương, Nhà nước đã có những bước điều chỉnh đáng ghi nhận khi nâng mức lương cơ sở qua nhiều giai đoạn. Dự kiến từ ngày 1/7/2026, mức lương cơ sở tiếp tục tăng lên 2,53 triệu đồng/tháng. Tuy nhiên, vấn đề đặt ra không chỉ là lương có tăng hay không, mà là mức tăng đó có đủ để người hưởng lương ngân sách sống được bằng lương hay không. Mức 2,53 triệu đồng/tháng chỉ cao hơn mức hiện hành khoảng 8,12%, vượt lạm phát và tạo ra phần thu nhập dương về danh nghĩa. Tuy vậy, mức tăng này chưa đủ mạnh để giải quyết bài toán đời sống của đa số cán bộ, công chức, viên chức, nhất là người mới vào nghề, người không có nguồn thu bổ sung và người làm việc tại các đô thị lớn.

Đặc biệt, với hệ số lương khởi điểm phổ biến, thu nhập thực tế của một công chức mới vào nghề chỉ đạt khoảng 4,7 triệu đồng/tháng trước khi trừ các khoản bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp. Trong khi đó, chi phí sinh hoạt tối thiểu tại các đô thị hiện nay phổ biến từ 6-7 triệu đồng/tháng, chưa kể các chi phí phát sinh về nhà ở, y tế, giáo dục. Như vậy, khoảng cách giữa thu nhập và nhu cầu sống cơ bản khiến nhiều người lao động khu vực công khó có thể sống độc lập bằng lương. Hệ quả là phải dựa vào các nguồn thu nhập bổ sung, làm giảm động lực cống hiến và ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng cuộc sống cũng như chất lượng thực thi công vụ.

Bàn về đề xuất này, PGS TS Nguyễn Thường Lạng, Trường đại học Kinh tế quốc dân cho rằng, việc điều chỉnh lương cơ sở cần dựa trên biến động thực tế của nền kinh tế, đặc biệt là lạm phát. Mức đề xuất 2,53 triệu đồng/tháng được tính toán từ năm trước nhưng đến nay nhiều yếu tố đã thay đổi nhanh hơn dự báo. “Điều quan trọng không phải là thu nhập danh nghĩa tăng bao nhiêu, mà là thu nhập thực tế sau khi trừ đi lạm phát còn lại bao nhiêu. Nếu giữ mức tăng thấp như cũ, thu nhập thực tế của người hưởng lương ngân sách khó có thể cải thiện”, ông Lạng bày tỏ.

Công chức giải quyết thủ tục hồ sơ cho người dân tại Trung tâm phục vụ hành chính công phường Nhị Chiều, TP Hải Phòng.

Từ góc nhìn chuyên gia kinh tế, ông Lạng cho rằng mức 2,7 triệu đồng/tháng mà Đại biểu Quốc hội đề xuất được đánh giá là tiệm cận hơn với thực tế. Thậm chí, nếu chỉ số giá tiêu dùng (CPI) tiếp tục tăng, cần tính toán lại để điều chỉnh mức lương cao hơn nhằm bảo đảm đời sống cho người lao động. Không chỉ cải thiện thu nhập, việc tăng lương còn có tác động lan tỏa đến nền kinh tế. Khi thu nhập được cải thiện, tổng cầu tăng lên, từ đó kích thích sản xuất, thúc đẩy tăng trưởng và góp phần ổn định xã hội.

Tăng lương để cảm nhận cuộc sống

Đề xuất nâng lương lên khoảng 2,65-2,7 triệu đồng không phải là một bước nhảy quá lớn, nhưng lại có ý nghĩa ở chỗ tạo ra sự cải thiện có thể cảm nhận được. Chênh lệch thêm vài trăm nghìn đồng mỗi tháng, xét trên bình diện ngân sách có thể là con số cần tính toán kỹ, nhưng với người có thu nhập thấp, đó là phần bù đáng kể cho các chi phí thiết yếu. Quan trọng hơn, nó giúp thu hẹp phần nào khoảng cách giữa lương khu vực công và mức sống tối thiểu cũng như so với lương tối thiểu vùng của khu vực doanh nghiệp.

Với mức tăng này làm cho người lao động cảm nhận được tín hiệu từ chính sách bởi người lao động có thể thực sự thấy thu nhập của mình được cải thiện. Một mức tăng quá nhỏ dễ rơi vào trạng thái “tăng mà như không”, trong khi một mức tăng dù chưa hoàn hảo, vẫn có thể tạo ra thay đổi về tâm lý và hành vi.

Ở góc độ xã hội học, PGS TS Nguyễn Đức Lộc, Viện trưởng Viện Nghiên cứu đời sống xã hội cho rằng, việc tăng lương cơ sở là cần thiết trong bối cảnh hiện nay, khi chi phí sinh hoạt tăng cao và khối lượng công việc trong khu vực công ngày càng lớn. Mức đề xuất 2,7 triệu đồng/tháng của Đại biểu Quốc hội là có cơ sở bởi thu nhập của công chức, viên chức hiện vẫn ở mức thấp so với mặt bằng chi tiêu. Đặc biệt, trong bối cảnh sắp xếp, tinh gọn bộ máy, nhiều người phải đảm nhận khối lượng công việc lớn hơn trước. “Có những vị trí một lúc phải xử lý nhiều đầu việc từ các lĩnh vực khác nhau, dẫn đến quá tải. Khi áp lực công việc tăng, thu nhập cần được cải thiện để tạo động lực và giữ chân người làm việc. Việc tăng lương không chỉ mang ý nghĩa vật chất mà còn là tín hiệu củng cố niềm tin, giúp đội ngũ công chức yên tâm trong quá trình cải cách bộ máy. Dù vậy, lương không phải là yếu tố duy nhất, nhưng là yếu tố dễ nhận thấy nhất trong việc cải thiện đời sống”, ông Lộc phân tích.

Lo ngại lớn nhất đối với việc tăng lương luôn là áp lực ngân sách. Tuy nhiên, lập luận của các đại biểu cho thấy vấn đề không hoàn toàn nằm ở “có đủ tiền hay không” mà ở cách phân bổ và sử dụng nguồn lực. Nếu việc tăng lương đi kèm với tinh giản biên chế thực chất, cơ cấu lại chi tiêu công và cắt giảm các khoản chi kém hiệu quả thì dư địa tài khóa vẫn có thể được tạo ra. Khi đó, tăng lương không đơn thuần là tăng chi mà là tái phân bổ chi theo hướng ưu tiên cho con người, yếu tố quyết định hiệu quả của bộ máy.