 |
| Bộ Tài chính đang lấy ý kiến về dự thảo Nghị định về vận động, tiếp nhận, phân phối và sử dụng các nguồn đóng góp tự nguyện để thực hiện hoạt động xã hội, từ thiện. Ảnh: Minh họa/Thanh Hằng |
Mở rộng phạm vi, đưa thẩm quyền về cấp xã
Dự thảo Nghị định thay thế Nghị định số 93/2021/NĐ-CP ngày 27/10/2021 của Chính phủ về vận động, tiếp nhận, phân phối và sử dụng các nguồn đóng góp tự nguyện hỗ trợ khắc phục khó khăn do thiên tai, dịch bệnh, sự cố; hỗ trợ bệnh nhân mắc bệnh hiểm nghèo. Dự thảo gồm 3 chương, 35 điều và 1 phụ lục mẫu thông báo. So với Nghị định số 93/2021/NĐ-CP (03 chương, 27 điều), dự thảo bổ sung 8 điều mới. Các điều mới gồm: nghĩa vụ chung của tổ chức, cá nhân vận động (Điều 5); phạm vi áp dụng theo từng nhóm chủ thể (Điều 7); Hệ thống thông tin quản lý (Điều 16); 04 điều quy định riêng cho nhóm đối tượng mới được bổ sung (Điều 28 đến Điều 31); điều khoản chuyển tiếp (Điều 34).
Theo Tờ trình Chính phủ của Bộ Tài chính, qua gần 5 năm thực hiện, Nghị định số 93/2021/NĐ-CP đã tạo hành lang pháp lý tương đối đầy đủ cho hoạt động từ thiện. Đây là văn bản lần đầu tiên thừa nhận và điều chỉnh hoạt động vận động của cá nhân. Nghị định cũng phát huy hiệu quả rõ rệt trong ứng phó đại dịch COVID-19, bão số 3 (Yagi) năm 2024, bão số 10 và số 11 năm 2025.
Tuy nhiên, Bộ Tài chính đã tổng hợp phản ánh của Cơ quan Cảnh sát điều tra (C02), Bộ Công an, của Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, cùng ý kiến của 25 bộ, cơ quan, địa phương. Kết quả cho thấy nhiều vướng mắc như thời hạn phân phối 20 ngày không khả thi, nhất là với thiên tai diện rộng, địa bàn miền núi, biên giới, hải đảo, vùng bị chia cắt giao thông. Chưa có khung mức hỗ trợ, nên mức hỗ trợ giữa các địa phương chênh lệch lớn, khó giải trình với nhà tài trợ và người dân. Các quy định đối với cá nhân vận động còn thiếu: chưa có thời hạn tiếp nhận, phân phối, chưa có thủ tục thay đổi nội dung cuộc vận động, chưa rõ trách nhiệm giám sát của chính quyền cơ sở.
Đáng chú ý, hoạt động vận động hỗ trợ hộ nghèo, hộ cận nghèo, đối tượng trợ giúp xã hội và người gặp rủi ro, biến cố đột xuất diễn ra thường xuyên, quy mô ngày càng lớn. Hoạt động này chủ yếu do cá nhân thực hiện trên không gian mạng. Theo Tờ trình Chính phủ của Bộ Tài chính, đây cũng là nhóm phát sinh phần lớn các vụ việc gây ảnh hưởng xấu trong dư luận thời gian qua, nhưng chưa có cơ sở pháp lý để quản lý, giám sát.
Theo đó, Dự thảo được xây dựng với mục đích hoàn thiện hành lang pháp lý, phù hợp với mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, tháo gỡ vướng mắc từ thực tiễn và tăng cường công khai, minh bạch, chuyển đổi số. Đồng thời, dự thảo hướng tới tạo thuận lợi tối đa cho hoạt động thiện nguyện. Quan điểm xây dựng là kế thừa các quy định còn phù hợp, chỉ sửa những nội dung thực sự vướng mắc, và ưu tiên hỗ trợ trực tiếp cho người dân.
Dự thảo Nghị định của Bộ Tài chính xây dựng với nhiều điểm mới nổi bật. Điểm mới đầu tiên là phạm vi điều chỉnh. Ngoài khắc phục khó khăn do thiên tai, dịch bệnh, sự cố và hỗ trợ bệnh nhân mắc bệnh hiểm nghèo như trước đây, dự thảo bổ sung hai nhóm hoạt động.
Thứ nhất là hỗ trợ người thuộc hộ nghèo, hộ cận nghèo, đối tượng trợ giúp xã hội và người gặp rủi ro, biến cố đột xuất. Thứ hai là hỗ trợ Nhân dân các quốc gia khác bị thiên tai. Tên gọi của Nghị định cũng được điều chỉnh thành “để thực hiện hoạt động xã hội, từ thiện”. Đây là thay đổi lớn nhất so với Nghị định số 93/2021/NĐ-CP. Dự thảo cũng bổ sung giải thích một số khái niệm mới như “vận động nội bộ” và “vận động trên không gian mạng”.
Để phù hợp với mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, dự thảo bỏ Ủy ban nhân dân cấp huyện và Ban Vận động cứu trợ cấp huyện. Ban Vận động được tổ chức ở 3 cấp: Trung ương, cấp tỉnh và cấp xã. Ủy ban nhân dân cấp xã trực tiếp vận động, tiếp nhận, phân phối trên địa bàn.
Ở cấp tỉnh, chủ thể kêu gọi vận động là Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam cấp tỉnh, thay cho cá nhân Chủ tịch như trước đây. Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam cấp xã được bổ sung thẩm quyền kêu gọi khi được cấp ủy cùng cấp và Ban Vận động cấp tỉnh đồng ý. Khi thiên tai, dịch bệnh, sự cố xảy ra đột xuất, trong phạm vi hẹp, Ban Vận động cấp xã được quyết định hỗ trợ ngay các nhu cầu thiết yếu, rồi hoàn thiện hồ sơ, báo cáo trong 10 ngày. Việc phân cấp đi kèm điều kiện bảo đảm thực hiện. Ủy ban nhân dân cấp tỉnh bố trí kho bãi, phương tiện, hạ tầng công nghệ thông tin và tập huấn nghiệp vụ cho cán bộ cấp xã. Ủy ban nhân dân cấp xã lập sổ theo dõi và công khai danh sách tổ chức, cá nhân đã thông báo vận động trên địa bàn.
Về quản lý nhà nước, Điều 32 được tách thành 15 khoản để phân định rõ trách nhiệm của từng bộ, ngành sau sắp xếp tổ chức bộ máy. Trách nhiệm kiểm tra của các bộ, ngành, trong đó có Bộ Tài chính, được giữ như Nghị định số 93/2021/NĐ-CP. Dự thảo không quy định chức năng thanh tra của các bộ, ngành, để phù hợp với Luật Thanh tra số 84/2025/QH15.
Dự thảo bổ sung Hệ thống thông tin quản lý vận động, tiếp nhận, phân phối nguồn đóng góp tự nguyện, thống nhất trong phạm vi cả nước. Ban Thường trực Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam là cơ quan chủ quản Hệ thống. Bộ Khoa học và Công nghệ hướng dẫn tiêu chuẩn kỹ thuật, kết nối và an toàn thông tin.
Bộ Công an phối hợp kết nối với Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư. Hệ thống được đưa vào vận hành chính thức chậm nhất 06 tháng kể từ ngày Nghị định có hiệu lực. Kinh phí xây dựng, vận hành Hệ thống được bố trí từ ngân sách nhà nước theo phân cấp và các nguồn hợp pháp khác. Khi Hệ thống vận hành, chế độ báo cáo chuyển sang phương thức điện tử, cập nhật trực tuyến.
Cấm dùng tài khoản cá nhân, bắt buộc công khai sao kê
Nhóm quy định đáng chú ý nhất là về minh bạch dòng tiền. Dự thảo bổ sung 5 hành vi bị nghiêm cấm, bao gồm: Sử dụng tài khoản phục vụ chi tiêu cá nhân hoặc tài khoản hoạt động thường xuyên của tổ chức để tiếp nhận nguồn đóng góp tự nguyện. Thu phí, hoa hồng hoặc lợi ích khác tính trên nguồn đóng góp đã vận động, tiếp nhận được. Kêu gọi, vận động nhân danh cơ quan, tổ chức khác khi chưa được đồng ý bằng văn bản. Ấn định mức đóng góp, hoặc gắn việc đóng góp tự nguyện với việc thực hiện quyền, nghĩa vụ của tổ chức, cá nhân, với việc giải quyết công việc, thủ tục hành chính. Vận động, tiếp nhận đóng góp tự nguyện để sử dụng cho nhiệm vụ chi của ngân sách nhà nước.
Theo cơ quan soạn thảo, hai hành vi cuối được bổ sung nhằm ngăn ngừa nguy cơ lạm thu và nguy cơ huy động đóng góp thay cho nhiệm vụ chi của ngân sách khi phạm vi điều chỉnh được mở rộng. Tổ chức, cá nhân vận động phải mở tài khoản riêng để tiếp nhận; cá nhân mở tài khoản riêng theo từng cuộc vận động.
Với tài khoản của các tổ chức, cơ quan, đơn vị, việc theo dõi, hạch toán được thực hiện riêng cho từng cuộc vận động. Số dư tại ngân hàng thương mại cuối năm được chuyển về Kho bạc Nhà nước. Hình thức tiếp nhận trên không gian mạng lần đầu được công nhận. Kèm theo đó là nghĩa vụ đối soát giao dịch, lưu trữ chứng từ điện tử và công khai sao kê. Khi vận động trên không gian mạng, thông báo phải nêu rõ kênh được dùng để kêu gọi, tiếp nhận. Cá nhân phải lưu trữ sổ sách, chứng từ, sao kê trong thời hạn 5 năm.
Dự thảo bổ sung yêu cầu công khai sao kê tài khoản tiếp nhận và số dư. Việc công khai thực hiện trên Hệ thống thông tin, trên trang mạng xã hội chính thức hoặc nền tảng số được công nhận. Với địa bàn chưa có điều kiện tiếp cận internet, có thể công khai qua hệ thống truyền thanh cơ sở. Trong thời gian tiếp nhận và phân phối, số liệu phải được cập nhật, công khai tối thiểu 1 lần trong 7 ngày. Khi thay đổi nội dung cuộc vận động, tổ chức, cá nhân phải thông báo lại trong 3 ngày làm việc; người đã đóng góp có quyền yêu cầu hoàn trả nếu không đồng ý. Danh sách đối tượng được hỗ trợ phải được niêm yết tại trụ sở Ủy ban nhân dân cấp xã ít nhất 3 ngày trước khi chi trả.
Về kiểm toán, dự thảo nêu rõ, với tổ chức vận động, dự thảo khuyến khích kiểm toán độc lập. Nếu đã kiểm toán thì bắt buộc công khai báo cáo kiểm toán. Chi phí kiểm toán được chi từ nguồn đóng góp nếu người đóng góp đồng ý.
Với mọi tổ chức, cá nhân vận động, kể cả cá nhân vận động trên không gian mạng, khi có dấu hiệu vi phạm hoặc có phản ánh của người đóng góp, cơ quan có thẩm quyền sẽ kiểm tra và quyết định việc kiểm toán. Dự thảo không quy định kiểm toán bắt buộc, vì chưa xác định được đối tượng, ngưỡng áp dụng, nguồn chi trả, chu kỳ và hệ quả pháp lý của báo cáo kiểm toán.
Linh hoạt hơn về tiền mặt, thời hạn và mức hỗ trợ
Song song với việc siết chặt minh bạch, dự thảo cũng tháo gỡ một số vướng mắc từ thực tiễn. Nghị định số 93/2021/NĐ-CP không quy định rõ hình thức tiếp nhận bằng tiền mặt. Trong khi đó, việc cứu trợ tại địa bàn bị chia cắt, vùng chưa tiếp cận được hạ tầng thanh toán vẫn phát sinh tiếp nhận tiền mặt. Vì vậy, dự thảo bổ sung quy định về hình thức này; tiền mặt tiếp nhận được phải nộp vào tài khoản tiếp nhận. Đơn vị tiếp nhận được quyền từ chối hiện vật không bảo đảm chất lượng, an toàn, hạn sử dụng hoặc không phù hợp nhu cầu thực tế. Dự thảo cũng quy định cách xử lý với thuốc, vật tư y tế và hàng hóa dễ hư hỏng.
Đối với thiên tai, dịch bệnh, sự cố, thời gian tiếp nhận không quá 90 ngày. Nếu được kéo dài, tổng thời gian tiếp nhận không quá 120 ngày. Thời gian phân phối tăng từ 20 ngày lên 45 ngày. Trường hợp phạm vi ảnh hưởng rộng, diễn biến kéo dài, khối lượng tiền, hàng cứu trợ lớn, hoặc địa bàn miền núi, biên giới, hải đảo, vùng khó khăn, vùng bị chia cắt giao thông, thời gian phân phối được kéo dài nhưng tổng không quá 90 ngày. Thẩm quyền kéo dài cả hai loại thời hạn được giao cho Đoàn Chủ tịch Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam cấp tỉnh.
Thủ tục cũng được đơn giản hóa, với quan điểm là không làm tăng chi phí tuân thủ. Tổ chức, cá nhân được thông báo bằng phương tiện điện tử thay cho văn bản giấy. Khi cứu trợ tại nhiều địa phương trong cùng một cuộc vận động, chỉ cần thông báo một lần. Nếu quá 03 ngày làm việc mà Ủy ban nhân dân nơi tiếp nhận hỗ trợ không có ý kiến, tổ chức, cá nhân được phân phối theo nội dung đã thông báo và chịu trách nhiệm về việc thực hiện của mình.
Dự thảo bổ sung một thủ tục mới là xác nhận hồ sơ đề nghị hỗ trợ bệnh nhân mắc bệnh hiểm nghèo. Thủ tục này gồm 02 loại giấy tờ, thời hạn xác nhận 03 ngày làm việc, có thể nộp bằng phương tiện điện tử và không thu phí, lệ phí.
Về mức hỗ trợ, dự thảo không quy định định mức chi cứng. Lý do là nguồn đóng góp tự nguyện không phải ngân sách nhà nước, không có dự toán trước và quy mô mỗi đợt vận động khác nhau rất lớn. Mức hỗ trợ được xác định căn cứ mức độ thiệt hại, hoàn cảnh của đối tượng và tổng nguồn thực tế tiếp nhận được.
Ban Thường trực Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam hướng dẫn mức hỗ trợ theo từng đợt vận động. Nội dung chi được mở rộng sang khôi phục công trình hạ tầng thiết yếu bị thiệt hại. Việc nâng cấp hoặc xây mới chỉ thực hiện khi công trình bị thiệt hại nặng, không còn khả năng sửa chữa, và không thay thế nhiệm vụ chi của ngân sách nhà nước đã bố trí cho công trình đó. Dự thảo cũng bổ sung nội dung chi hỗ trợ khám bệnh, chữa bệnh và xử lý nguồn nước sinh hoạt. Nguồn còn dư sau 12 tháng kể từ khi kết thúc thời gian phân phối được xử lý theo quy định.
Về chuyển tiếp, các cuộc vận động đang diễn ra theo Nghị định số 93/2021/NĐ-CP tiếp tục thực hiện theo Nghị định này cho đến khi hoàn thành. Danh mục bệnh hiểm nghèo kèm theo Thông tư số 50/2024/TT-BYT tiếp tục được áp dụng cho đến khi có danh mục mới. Chế độ báo cáo bằng văn bản được duy trì đến khi Hệ thống thông tin vận hành chính thức.
Những điểm mới của dự thảo hướng tới mục tiêu khuyến khích toàn xã hội tham gia hoạt động xã hội, từ thiện; mặt khác bảo đảm mỗi đồng đóng góp của người dân đều được công khai, minh bạch và đến đúng địa chỉ.
