Bảo đảm quyền lợi bảo hiểm xã hội cho người hoạt động không chuyên trách ở cơ sở

Đại biểu Thạch Phước Bình (Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Vĩnh Long) đánh giá cao chủ trương tiếp tục đưa người hoạt động không chuyên trách ở thôn, tổ dân phố vào diện tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc. Ảnh: VPQH

Phân định rành mạch trách nhiệm đóng bảo hiểm xã hội

Thảo luận tại hội trường về dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo hiểm xã hội sáng ngày 9/11, đại biểu Thạch Phước Bình (Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Vĩnh Long) đánh giá cao chủ trương tiếp tục đưa người hoạt động không chuyên trách ở thôn, tổ dân phố vào diện tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc. Để chính sách thực sự khả thi, thống nhất khi triển khai và không tạo thêm gánh nặng cho người hoạt động ở cơ sở, đại biểu đề nghị làm rõ 3 nhóm vấn đề.

Theo đại biểu Thạch Phước Bình, dự thảo Luật sửa đổi điểm k khoản 1 Điều 2 Luật Bảo hiểm xã hội năm 2024 theo hướng quy định người hoạt động không chuyên trách hưởng phụ cấp từ ngân sách nhà nước theo pháp luật về chính quyền địa phương. Quy định cần cụ thể hơn để tránh cách hiểu và áp dụng khác nhau giữa các địa phương.

Đại biểu đề nghị xác định rõ người hoạt động không chuyên trách ở thôn, tổ dân phố bao gồm cả các đơn vị cộng đồng dân cư có tên gọi khác như ấp, khóm, khu phố. Các chức danh cần được bao quát gồm Trưởng thôn hoặc Tổ trưởng tổ dân phố, Bí thư chi bộ, Trưởng Ban công tác Mặt trận và các chức danh tương ứng theo tên gọi tại địa phương.

Theo đại biểu, nếu không quy định rõ, có thể phát sinh cách hiểu chỉ Trưởng thôn hoặc Tổ trưởng tổ dân phố mới thuộc diện tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc, trong khi những người đảm nhiệm các chức danh khác cũng trực tiếp tham gia công việc ở cơ sở.

Vì vậy, đại biểu đề nghị chỉnh lý điểm k khoản 1 Điều 2 theo hướng xác định đối tượng là người hoạt động không chuyên trách ở thôn, tổ dân phố và đơn vị cộng đồng dân cư có tên gọi khác theo quy định của pháp luật, được cấp có thẩm quyền giao nhiệm vụ và hưởng phụ cấp hằng tháng từ ngân sách nhà nước.

Vấn đề thứ hai được đại biểu đặc biệt nhấn mạnh là phải phân định rành mạch trách nhiệm đóng bảo hiểm xã hội giữa cá nhân và người sử dụng lao động, ngân sách nhà nước.

Đại biểu dẫn quy định về mức đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc với tổng tỷ lệ 25%, gồm 8% do người tham gia đóng và 17% thuộc trách nhiệm của người sử dụng lao động. Trong đó, 17% bao gồm 14% đóng vào quỹ hưu trí, tử tuất và 3% vào quỹ ốm đau, thai sản.

Với mức căn cứ đóng tối thiểu 2,53 triệu đồng/tháng mà đại biểu viện dẫn, tổng số tiền đóng bảo hiểm xã hội là 632.500 đồng/tháng. Trong đó, cá nhân đóng 202.400 đồng, tương ứng 8%; phần 430.100 đồng còn lại, tương ứng 17%, thuộc trách nhiệm của người sử dụng lao động và được UBND cấp xã thực hiện từ nguồn ngân sách theo phân cấp.

Đại biểu lưu ý, cần khẳng định rõ nguyên tắc này trong quy định hoặc hướng dẫn thực hiện, không để toàn bộ 25% mức đóng bị chuyển sang cho người hoạt động không chuyên trách tự chịu.

Để minh họa, đại biểu đưa ra trường hợp người hoạt động không chuyên trách có mức phụ cấp thực nhận 1,5 triệu đồng/tháng. Khi đó, cá nhân phải đóng 202.400 đồng, tương đương khoảng 13,49% khoản phụ cấp; phần 430.100 đồng còn lại phải do người sử dụng lao động thực hiện.

“Nếu khấu trừ toàn bộ 632.500 đồng vào phụ cấp thì cá nhân đang phải gánh thêm 17% thuộc trách nhiệm của người sử dụng lao động, tổng số bị trừ khi đó bằng khoảng 42,17% phụ cấp thực nhận”, đại biểu phân tích.

Từ thực tế này, đại biểu đề nghị quy định rõ UBND cấp xã nơi giao nhiệm vụ, quản lý người hoạt động không chuyên trách là đầu mối thực hiện phần đóng của người sử dụng lao động; đồng thời bảo đảm phần 17% được bố trí từ ngân sách theo phân cấp, không khấu trừ vào phụ cấp của cá nhân.

Hướng dẫn sử dụng quỹ phụ cấp khoán, nghiên cứu hỗ trợ người có phụ cấp thấp

Vấn đề thứ ba được đại biểu Thạch Phước Bình đề cập là cần hướng dẫn rõ việc sử dụng quỹ phụ cấp khoán, đồng thời nghiên cứu chính sách hỗ trợ đối với người có mức phụ cấp thấp.

Đại biểu dẫn quy định tại Nghị định số 185/2026/NĐ-CP ngày 26/5/2006 về cơ chế khoán quỹ phụ cấp từ ngân sách nhà nước, trong đó có bao gồm khoản hỗ trợ đóng bảo hiểm xã hội. Mức khoán được quy định là 8 lần lương cơ sở đối với một số thôn, tổ dân phố thuộc diện đặc thù và 6,5 lần đối với các địa bàn còn lại.

Theo đại biểu, đây là quỹ chung để chi trả phụ cấp và hỗ trợ đóng bảo hiểm xã hội, không phải khoản phụ cấp riêng của từng cá nhân. Do đó, cần có hướng dẫn cụ thể về cách lập dự toán, hạch toán và chuyển tiền để các địa phương triển khai thống nhất.

Đại biểu ghi nhận giải trình của Bộ Nội vụ về việc cơ chế khoán quỹ phụ cấp bao gồm cả hỗ trợ đóng bảo hiểm xã hội không thuộc phạm vi điều chỉnh của Luật Bảo hiểm xã hội mà thuộc phạm vi điều chỉnh của Nghị định số 185/2026/NĐ-CP. Bộ Nội vụ sẽ phối hợp với Bộ Tài chính để hướng dẫn thực hiện.

Đại biểu đề nghị thống nhất phương án triển khai, trong đó tách bạch rõ 3 khoản: phụ cấp cá nhân được hưởng, phần 8% cá nhân đóng và phần 17% thuộc trách nhiệm của người sử dụng lao động do ngân sách nhà nước bảo đảm theo phân cấp. Đặc biệt, nếu địa phương đã khấu trừ cả 25% vào khoản tiền của cá nhân thì cần rà soát, xử lý phần khấu trừ vượt quá trách nhiệm của người tham gia bảo hiểm xã hội.

Đại biểu Trần Đình Gia (Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Hà Tĩnh). Ảnh: VPQH

Đối với những người có phụ cấp thấp, lớn tuổi hoặc thời gian đảm nhiệm chức danh ngắn, đại biểu đề nghị Chính phủ đánh giá cụ thể khả năng duy trì việc đóng bảo hiểm xã hội.

Bởi khi phụ cấp thấp hơn mức căn cứ đóng tối thiểu, cá nhân vẫn phải đóng 8% trên mức 2,53 triệu đồng, tương ứng 202.400 đồng/tháng. Khoản tiền này có thể chiếm tỷ lệ đáng kể trong tổng phụ cấp thực nhận, ảnh hưởng trực tiếp đến thu nhập của người hoạt động không chuyên trách ở cơ sở.

Do đó, đại biểu đề nghị nghiên cứu hỗ trợ một phần mức đóng của cá nhân căn cứ theo mức phụ cấp, độ tuổi và hoàn cảnh cụ thể. Khoản hỗ trợ cần được dự toán minh bạch, không làm giảm phụ cấp mà người hoạt động không chuyên trách được hưởng.

Đại biểu cũng đề cập các phương án đối với trường hợp không còn giữ chức danh có thể tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện; người đã đủ tuổi nghỉ hưu nhưng còn thiếu không quá 5 năm để đủ 15 năm đóng bảo hiểm xã hội có thể đóng một lần cho thời gian còn thiếu.

Tuy nhiên, đây chỉ là những phương án áp dụng trong một số trường hợp. Vì vậy, cần đánh giá riêng tác động đối với người lớn tuổi, người có phụ cấp thấp hoặc thời gian công tác ngắn, bảo đảm họ có khả năng duy trì đóng bảo hiểm xã hội ngay trong thời gian đang đảm nhiệm chức danh.

Đại biểu Thạch Phước Bình khẳng định tán thành việc tiếp tục bảo đảm bảo hiểm xã hội bắt buộc cho người hoạt động không chuyên trách ở thôn, tổ dân phố; đồng thời đề nghị sửa quy định theo hướng xác định rõ đối tượng, phân định trách nhiệm đóng 8% của cá nhân và 17% của người sử dụng lao động, ngân sách nhà nước.

Đại biểu nhấn mạnh: “Chính sách sẽ khả thi và tạo được sự đồng thuận khi mỗi người biết rõ mình thuộc diện nào, phải đóng bao nhiêu, phần nào do Nhà nước bảo đảm và các khoản tiền đó thì được chi trả, thanh toán rõ ràng, minh bạch”.

Đồng tình với ý kiến của đại biểu Thạch Phước Bình, đại biểu Trần Đình Gia (Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Hà Tĩnh) đề nghị cân nhắc xem xét trách nhiệm hỗ trợ đóng bảo hiểm xã hội của cơ quan sử dụng lao động và ngân sách nhà nước đối với nhóm đối tượng này.

Theo đại biểu Trần Đình Gia, quy mô thôn hiện nay rất lớn, có nơi gần bằng một xã trước đây. Trong khi đó, số lượng người đảm nhiệm các chức danh không chuyên trách chỉ có 3 người, với mức phụ cấp còn hạn chế.

Đại biểu dẫn thực tế tại Hà Tĩnh, HĐND tỉnh đã quyết định bổ sung thêm một hệ số để hỗ trợ ba chức danh này đóng bảo hiểm xã hội, nhưng thu nhập thực tế cũng chỉ đạt khoảng 5,4-5,5 triệu đồng/tháng, trong khi khối lượng công việc rất lớn.

Từ thực tế đó, đại biểu Trần Đình Gia bày tỏ: “Chúng tôi thống nhất cao là cần phải xem xét để cơ quan sử dụng lao động, ngân sách nhà nước đóng hỗ trợ để đóng bảo hiểm xã hội cho đối tượng này như quy định và như đề xuất của đại biểu Thạch Phước Bình”.