 |
| Tại tọa đàm “Thế hệ người Việt trẻ nói không với thuốc lá”. Ảnh: Vũ Duy. |
Sự xuất hiện của thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng đang làm thay đổi bài toán phòng, chống tác hại thuốc lá. Sản phẩm có thể mang hình dáng thiết bị công nghệ, nhiều màu sắc, hương vị, trong khi hoạt động quảng bá dịch chuyển mạnh lên mạng xã hội. Người trẻ có thể biết tới sản phẩm rất lâu trước khi trực tiếp nhìn thấy tại điểm bán.
Tại tọa đàm “Thế hệ người Việt trẻ nói không với thuốc lá” do Báo Nhân Dân tổ chức ngày 27/10, nhiều chuyên gia cho rằng trọng tâm chính sách cần hướng mạnh vào phòng ngừa sớm. Bảo vệ người trẻ đồng nghĩa với giảm khả năng tiếp xúc với sản phẩm, thu hẹp hoạt động tiếp thị, xử lý những khoảng trống trên môi trường số, nâng hiệu quả cảnh báo sức khỏe.
Khi thuốc lá tìm đường đến người trẻ
Theo ThS. Đoàn Thu Huyền, Giám đốc quốc gia Tổ chức Campaign for Tobacco-Free Kids tại Việt Nam, cách thức thương mại hóa thuốc lá đã thay đổi mạnh. Ngành công nghiệp thuốc lá sử dụng nhiều phương thức tiếp cận như quảng cáo gián tiếp, KOLs, quảng cáo trả phí, nhà sáng tạo nội dung, hợp tác thương hiệu, tài trợ sự kiện âm nhạc, thời trang, khuyến mại, tặng quà.
Sức lan tỏa trên môi trường số thể hiện qua những con số đáng lưu ý. Nghiên cứu giai đoạn 2018-2021 đối với Velo, IQOS, Puff Bar tại 60 quốc gia, vùng lãnh thổ ghi nhận 3,4 tỷ lượt xem, tiếp cận hơn 385 triệu tài khoản. Trong đó, tới 16 triệu tài khoản thuộc về người trẻ dưới 18 tuổi.
Áp lực tiếp cận còn hiện hữu ngay quanh trường học. Nghiên cứu tại Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh cho thấy trong bán kính 100 m quanh một trường học có trung bình gần 13 điểm bán lẻ thuốc lá. Hầu hết có bán điếu lẻ, 57,6% điểm bán trưng bày sản phẩm ở độ cao dưới 1 m, nhiều sản phẩm đặt cạnh những mặt hàng dành cho trẻ em.
 |
| TS. Angela Pratt Trưởng Đại diện Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) tại Việt Nam. Ảnh: Vũ Duy. |
Như vậy, các “điểm chạm” với thuốc lá đã trải rộng cả đời sống thực lẫn môi trường số. Một người trẻ có thể bắt gặp sản phẩm qua video ngắn, livestream, bài đăng của người có ảnh hưởng rồi tiếp tục nhìn thấy tại cửa hàng gần trường. Sự lặp lại dễ khiến sản phẩm trở nên quen thuộc, giảm cảm nhận về nguy cơ sức khỏe.
TS. Angela Pratt, Trưởng Đại diện Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) tại Việt Nam, đặc biệt lưu ý các sản phẩm thuốc lá, nicotine mới tiềm ẩn nguy cơ đối với trẻ em, thanh thiếu niên. Nicotine là chất gây nghiện mạnh, có thể tác động đến não bộ đang phát triển, ảnh hưởng khả năng học tập, đồng thời gia tăng nguy cơ rối loạn lo âu.
Theo đại diện WHO, nhiều sản phẩm còn được thiết kế với hương vị như dưa hấu, kẹo bông, bánh tart chanh, bao bì bắt mắt, thậm chí mang hình dáng giống đồ chơi. Những yếu tố này làm gia tăng sức hấp dẫn đối với trẻ em, thanh thiếu niên, trong khi mức độ nguy hại của sản phẩm dễ bị đánh giá thấp.
Một nguy cơ khác được WHO cảnh báo nằm ở thuốc lá điện tử được quảng bá hoặc ghi nhãn là “không chứa nicotine”. Những sản phẩm này vẫn có thể chứa hợp chất tương tự nicotine, chất độc hại trong dung dịch, khí thải hoặc dễ được bổ sung dung dịch chứa nicotine. Nếu phạm vi pháp luật bỏ sót nhóm này, việc quản lý sẽ đối mặt thêm khoảng trống.
Cảnh báo sức khỏe cần đủ lớn để tạo tác động
Cùng với kiểm soát sản phẩm mới, một vấn đề đáng chú ý khác là hiệu quả cảnh báo sức khỏe trên bao bì thuốc lá. PGS.TS. Lê Thị Thanh Hương, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Y tế Công cộng cho biết, sau 13 năm triển khai Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá, 6 hình ảnh cảnh báo áp dụng từ tháng 5/2013 vẫn giữ nguyên, diện tích ở mức 50% mỗi mặt chính của bao bì.
Việc sử dụng một bộ hình ảnh trong thời gian dài khiến người hút dần quen mắt, làm suy giảm khả năng thu hút sự chú ý. Số liệu được PGS.TS. Lê Thị Thanh Hương dẫn cho thấy tỷ lệ người hút thuốc chú ý tới cảnh báo sức khỏe đã giảm từ 91,1% năm 2015 xuống còn 80% năm 2024.
Đây là vấn đề đáng lưu ý bởi sự chú ý chính là điểm khởi đầu của quá trình tác động tới hành vi. Theo PGS.TS. Lê Thị Thanh Hương, nhóm người hút chú ý tới cảnh báo có ý định bỏ thuốc cao gấp 2,3 lần nhóm còn lại. Có 63,4% người thuộc nhóm này nghĩ tới việc bỏ thuốc; tỷ lệ cố gắng bỏ thuốc đạt 40%, so với 34% ở nhóm ít chú ý hơn.
 |
| PGS.TS. Lê Thị Thanh Hương Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Y tế Công cộng. Ảnh: Vũ Duy. |
Từ các bằng chứng nghiên cứu, PGS.TS. Lê Thị Thanh Hương đề xuất nâng diện tích cảnh báo sức khỏe bằng hình ảnh lên ít nhất 85% mỗi mặt chính của bao bì, đặt cảnh báo ở phía trên, phóng to hình ảnh. Theo ước tính của Bộ Y tế được dẫn tại tọa đàm, mức cảnh báo 85% có thể góp phần giảm khoảng 815.100 người hút thuốc sau 6 năm.
Cảnh báo cũng cần được làm mới định kỳ. Theo chuyên gia, Việt Nam cần xây dựng ngân hàng hình ảnh, thông điệp đa dạng để luân phiên, tập trung thêm vào những nguy cơ người dân còn ít biết như đột quỵ, bệnh tim mạch, ảnh hưởng của khói thuốc thụ động tới phụ nữ mang thai, trẻ em. Cách làm này giúp cảnh báo duy trì sức tác động thay vì trở thành hình ảnh quen thuộc.
Khép khoảng trống pháp lý, dựng “hàng rào” bảo vệ giới trẻ
Hiệu quả phòng ngừa phụ thuộc lớn vào khả năng pháp luật theo kịp sự thay đổi của thị trường. TS. Nguyễn Huy Quang, Trưởng ban Tư vấn, phản biện và giám định xã hội, Tổng hội Y học Việt Nam, nguyên Vụ trưởng Vụ Pháp chế, Bộ Y tế cho rằng hiện còn 5 khoảng trống cần quan tâm trong quá trình sửa Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá.
Trong đó, quy định cần bao quát đầy đủ thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, nguyên liệu liên quan; kiểm soát hoạt động trưng bày tại điểm bán; nâng hiệu quả cảnh báo sức khỏe; mở rộng địa điểm cấm hút thuốc hoàn toàn; xây dựng cơ chế phòng ngừa sự can thiệp của ngành công nghiệp thuốc lá vào quá trình hoạch định, thực thi chính sách.
Trên môi trường số, ông Đặng Hoa Nam, Phó Chủ tịch thường trực Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam đề nghị kiểm soát bao quát quảng cáo, tiếp thị, khuyến mại, trưng bày, bán thuốc lá; tăng trách nhiệm của nền tảng; giám sát giao dịch qua hội nhóm kín, tài khoản ẩn danh, dịch vụ chuyển phát, phương thức thanh toán trực tuyến.
Song hành với hàng rào pháp lý là năng lực nhận diện của người trẻ. Nhà trường, gia đình, báo chí, tổ chức xã hội, nền tảng số đều giữ một mắt xích trong quá trình này. Nội dung truyền thông cần gần với đời sống giới trẻ, giúp nhận diện thông tin sai lệch về thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, hạn chế việc vô tình khuếch đại hình ảnh khiến sản phẩm trở nên hấp dẫn.
Bảo vệ thế hệ trẻ trước thuốc lá cần bắt đầu trước thời điểm một người trẻ cầm sản phẩm lên để thử. Khi quảng bá trên mạng được kiểm soát, điểm bán quanh trường học được giám sát, cảnh báo sức khỏe đủ mạnh, phạm vi pháp luật đủ rộng, những con đường đưa thuốc lá tới gần trẻ em, thanh thiếu niên sẽ từng bước bị thu hẹp.
