Đảm bảo an sinh cho lao động làm việc linh hoạt

Xu hướng tất yếu của thị trường lao động

Anh Ngô Duy Ngọc (sinh năm 1995), từng là kiến trúc sư làm việc tại một công ty chuyên thiết kế, thi công, xây dựng có tiếng tại Hà Nội. Sau 5 năm gắn bó với công ty, cuối năm 2023, anh Ngọc nghỉ việc, làm kiến trúc sư tự do. Nguyên nhân nghỉ việc, theo anh Ngọc, anh không hài lòng với phương án chia tỷ lệ thù lao của công ty áp dụng.

"Mỗi công trình thiết kế, công sức kiến trúc sư bỏ ra là rất lớn. Chúng tôi phải dành rất nhiều tâm huyết, nghiên cứu đặc thù từng công trình theo yêu cầu rất cá nhân của các khách hàng. Với yêu cầu ngày càng cao về thẩm mỹ, công năng, nếu bạn không đáp ứng được đòi hỏi của khách, đồng nghĩa với việc công ty mất khách, bạn mất thu nhập. Tuy nhiên, tỷ lệ ăn chia 50/50 cho mỗi công trình, trên nền thu nhập cơ bản không cao không còn là điều kiện hấp dẫn, đặc biệt với người đã có kinh nghiệm hoặc "cứng" về công việc", anh Ngọc chia sẻ.

Nhiều lao động rời bỏ khu vực chính thức chuyển sang hình thức lao động linh hoạt, phù hợp hơn.

Còn chị Nguyễn Thị Thu Quỳnh từng là kế toán viên tại một cơ quan Nhà nước, có trụ sở tại đường Chiến Thắng (phường Hà Đông, Hà Nội). Sau 8 năm làm kế toán, chị Quỳnh nghỉ việc chuyển sang làm kế toán tự do, nhận làm theo đặt hàng của các cơ quan, đơn vị được gia đình, người thân giới thiệu.

Bà Đàm Thị Bích Linh- Trưởng phòng nhân sự Công ty TNHH Cơ kim khí Việt Anh (phường Hoàng Mai - Hà Nội) chia sẻ, sau thời gian làm nhân sự và chứng kiến quá trình chuyển việc của hàng trăm người, bà nhận thấy, khi chuyển sang việc làm linh hoạt, nếu có bệnh tật, tai nạn, người lao động không chỉ mất thu nhập mà còn đối mặt với chi phí điều trị lớn, không có trợ cấp hay bồi thường như lao động chính thức.

"Một nghịch lý phổ biến là lao động linh hoạt thường phải làm việc với cường độ cao, kéo dài thời gian lao động để đảm bảo thu nhập. Tuy nhiên, thu nhập bấp bênh khiến họ khó tích lũy, không tạo được nền tảng tài chính dài hạn. Khi tuổi lao động tăng lên hoặc sức khỏe suy giảm, khả năng làm việc linh hoạt sẽ giảm mạnh. Lúc đó, việc quay lại thị trường lao động chính thức trở nên khó khăn do thiếu kỹ năng chuyên môn và kinh nghiệm được công nhận", bà Linh nói.

Với không ít lao động trẻ, việc làm chính thức từng được xem là đích đến an toàn như: Có hợp đồng, có BHXH, có lộ trình nghề nghiệp. Song thực tế cho thấy với mức lương thấp, tăng chậm trong khi áp lực công việc ngày càng lớn đã làm giảm sức hấp dẫn của khu vực này…

Từ thực tế trên, bà Nguyễn Thị Lan Hương - nguyên Viện trưởng Viện Khoa học Lao động và Xã hội (Bộ Nội vụ) nhận định, còn một nguyên nhân sâu xa khác khiến lao động trẻ rời việc làm chính thức là an sinh xã hội chưa thực sự hấp dẫn với người trẻ. Nhiều người cho rằng BHXH là câu chuyện của tương lai xa, trong khi nhu cầu trước mắt là tiền thuê nhà, tiền sinh hoạt, tiền học tập và thậm chí là những cơ hội rộng mở khác. "Việc lao động trẻ rời việc có BHXH không đơn thuần là lựa chọn cá nhân mà là tín hiệu cho thấy chất lượng việc làm chính thức đang có vấn đề. Khi việc làm có BHXH không đủ sống, người lao động buộc phải tìm con đường khác", bà Lan Hương nói.

Đứt gãy an sinh - hệ lụy xã hội

Ông Lê Quang Trung - nguyên Phó Cục trưởng phụ trách Cục Việc làm (Bộ Nội vụ) nhận định, nếu xu hướng lao động trẻ rời bỏ hệ thống BHXH tiếp tục kéo dài, nguy cơ đứt gãy an sinh xã hội là rất rõ. Không có lương hưu, không có trợ cấp khi về già, nhóm lao động này có thể trở thành đối tượng dễ tổn thương nhất trong tương lai. Những năm gần đây, không ít lao động trẻ chủ động rời bỏ việc làm chính thức - nơi có hợp đồng lao động và BHXH để chuyển sang các hình thức việc làm linh hoạt, tự do. Quyết định này giúp họ giải quyết bài toán thu nhập trước mắt, nhưng đồng thời cũng đánh đổi quyền lợi an sinh dài hạn. Khi không tham gia BHXH, người lao động đồng nghĩa với việc tự loại mình khỏi "lưới an sinh" vốn được thiết kế để bảo vệ khi gặp rủi ro.

Chính sách cần bao phủ đến nhóm lao động làm công việc linh hoạt.

"Hệ quả dễ thấy nhất là nguy cơ không có lương hưu khi về già. Với nhóm lao động trẻ hiện nay, tuổi nghỉ hưu vẫn còn rất xa, khiến nhiều người chưa thực sự quan tâm đến quyền lợi lâu dài. Tuy nhiên, nếu không tham gia bảo hiểm xã hội hoặc đóng không liên tục, đến khi hết tuổi lao động, họ sẽ không đủ điều kiện hưởng lương hưu, buộc phải tự xoay xở bằng tích lũy cá nhân - điều vốn rất khó với nhóm lao động có thu nhập bấp bênh", ông Trung nói.

Ông Bùi Sỹ Lợi - nguyên Phó Chủ nhiệm Ủy ban xã hội (nay là Ủy ban Văn hóa Xã hội của Quốc hội) nhận định, tai nạn lao động, ốm đau, thu nhập sụt giảm do thị trường biến động hay thay đổi chính sách của doanh nghiệp nền tảng đều có thể đẩy người lao động làm việc linh hoạt vào khó khăn chỉ sau một thời gian ngắn. "Đáng lo ngại hơn, việc không tham gia BHXH trong thời gian dài sẽ khiến họ mất đi cơ hội hưởng lương hưu và các chế độ an sinh khi về già, tạo áp lực lớn cho hệ thống an sinh xã hội trong tương lai", ông Lợi nói.

Theo đánh giá của các chuyên gia an sinh, Bộ luật Lao động và các chính sách an sinh chưa bao phủ đầy đủ lao động nền tảng. BHXH tự nguyện dù đã có nhưng mức đóng - hưởng chưa phù hợp với thu nhập bấp bênh của lao động linh hoạt. Thiếu cơ chế bảo hiểm tai nạn nghề nghiệp dành riêng cho nhóm lao động này cũng khiến rủi ro hoàn toàn đổ lên vai người lao động. Vì thế, nếu việc làm linh hoạt tiếp tục mở rộng mà thiếu chính sách điều chỉnh phù hợp, nguy cơ gia tăng lao động phi chính thức là rất rõ. Đã đến lúc cần thay đổi cách tiếp cận với lao động linh hoạt. Thay vì coi đây là khu vực "ngoài lề" của thị trường lao động, cần chính thức thừa nhận và quản lý bằng các chính sách phù hợp, bảo đảm quyền lợi cơ bản cho người lao động, đồng thời tạo môi trường cạnh tranh công bằng cho doanh nghiệp.

Ông Bùi Sỹ Lợi đề xuất, để bảo đảm an sinh cho lao động linh hoạt, cần tập trung vào một số hướng chính sách trọng tâm: Mở rộng diện bao phủ an sinh xã hội theo hướng linh hoạt hơn, phù hợp với đặc thù thu nhập không ổn định của lao động linh hoạt; nghiên cứu bảo hiểm tai nạn nghề nghiệp phù hợp cho các nhóm lao động có rủi ro cao như giao hàng, chạy xe công nghệ…; xem xét trách nhiệm chia sẻ an sinh của doanh nghiệp nền tảng.