 |
| Đào tạo nghề cho lao động trẻ gắn với giải quyết việc làm. |
Chưa tinh về "chất"
Anh Từ Trung Vũ (26 tuổi, quê Phú Thọ) hiện làm công nhân tại một xưởng may trong khu công nghiệp Bắc Thăng Long. Trước đó, anh Vũ từng làm việc tại một công ty điện tử ở Bắc Ninh nhưng nghỉ sau gần 2 năm do áp lực tăng ca và môi trường làm việc căng thẳng. Hiện thu nhập của anh Vũ khoảng 7 triệu đồng/tháng, nếu tăng ca có thể đạt khoảng 9 triệu đồng/tháng. "Tuy nhiên, chi phí thuê trọ gần khu công nghiệp đã gần 1,5 triệu đồng/tháng, chưa kể điện nước, ăn uống và chi tiêu cá nhân. Tháng làm nhiều thì đỡ, tháng ít việc là phải vay mượn", anh Vũ cho hay.
Theo nhận định của các chuyên gia lao động, đến nay, trí tuệ nhân tạo và tự động hóa đã len lỏi vào từng dây chuyền sản xuất, nhóm lao động tự do và công nhân phổ thông tại các thành phố lớn. Thực trạng "sống mòn" của nhóm lao động trẻ, lao động phổ thông do họ thiếu hụt trầm trọng kỹ năng nghề nghiệp. Lao động bước vào thị trường bằng cơ bắp, không bằng cấp, không bảo hiểm và cũng không có quyền thương lượng về lương.
Liên quan đến vấn đề này, ông Bùi Sỹ Lợi, nguyên Phó Chủ nhiệm Ủy ban về các vấn đề xã hội của Quốc hội (nay là Ủy ban Văn hóa và Xã hội) cho biết, hết năm 2025, tỷ lệ lao động qua đào tạo có bằng, chứng chỉ đạt 29,2% và đạt mục tiêu đặt ra từ 29-29,5% tại Nghị quyết số 01/NQ-CP và Nghị quyết số 154/NQ-CP về phát triển thị trường lao động. Tuy nhiên, trên thực tế, người qua đào tạo có đáp ứng tốt công việc thực tế và đòi hỏi của từng doanh nghiệp, đơn vị hay không lại là câu chuyện khác. Đáng chú ý, trong thanh niên, tình trạng thất nghiệp và thiếu việc làm vẫn ở mức cao. Quý IV/2025, tỷ lệ thất nghiệp của thanh niên 15-24 tuổi lên tới 9,04%, cao gấp gần 4 lần tỉ lệ chung (2,22%). Cả nước có tới 1,4 triệu thanh niên không có việc làm và không tham gia học tập, đào tạo.
Chung lo ngại về thị trường lao động chưa đủ "chất", đặc biệt trong những người trẻ, bà Nguyễn Thị Lan Hương, nguyên Viện trưởng Viện Khoa học Lao động Xã hội cho rằng, chất lượng lao động trẻ Việt Nam hiện nay đang tồn tại mâu thuẫn lớn giữa "lượng" và "chất": Dồi dào, sáng tạo và thích ứng nhanh với công nghệ, nhưng lại thiếu kỹ năng chuyên môn, kỹ năng mềm và tác phong công nghiệp. Tình trạng này dẫn đến thiếu hụt nhân lực trình độ cao, trong khi vẫn dư thừa lao động phổ thông bấp bênh. "Tồn tại chính của chất lượng lao động trẻ là thiếu kỹ năng chuyên môn và tay nghề; yếu kỹ năng mềm (đặc biệt kỹ năng số) và tác phong công nghiệp; chênh lệch giữa đào tạo và nhu cầu từ thực tế", bà Hương nhấn mạnh.
"Mềm hóa" giáo dục nghề nghiệp
Ông Lê Quang Trung, nguyên Phó Cục trưởng Cục Việc làm (Bộ Nội vụ) cho rằng, nếu không có những bước đi quyết liệt, Việt Nam sẽ đối mặt với một thế hệ "lao động bất an" ngay trong nước: Không có tích lũy, không có kỹ năng và không có nơi chốn đi về khi tuổi già ập đến. Bên cạnh đó, đã đến lúc chấm dứt tư duy xem lao động phổ thông là nguồn tài nguyên vô tận và lao động trẻ mới gia nhập thị trường là rẻ mạt. "Nhân lực trẻ, nhất là lao động trẻ chất lượng là lực lượng lao động nòng cốt và chủ thể sáng tạo của tương lai... Do đó, việc phát triển lực lượng lao động trẻ chất lượng cao là chiến lược then chốt để thúc đẩy kinh tế số, công nghệ cao và phát triển bền vững trong giai đoạn mới", ông Trung nói.
Cũng theo ông Trung, yêu cầu trong việc đào tạo kỹ năng số, kinh tế xanh, năng lượng tái tạo, khả năng thích nghi trước sự thay đổi công nghệ, kỹ năng mềm, nâng cao tư duy đổi mới sáng tạo, gắn kết chặt chẽ giữa nhà trường doanh nghiệp với phương châm 3 cùng: Cùng tuyển sinh, cùng đào tạo và cùng sử dụng sau đào tạo là rất quan trọng. Bên cạnh đó, việc đào tạo và cung ứng nhân lực trẻ trong các lĩnh vực mũi nhọn như công nghệ thông tin, trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, công nghệ sinh học, tài chính số… càng là những nguồn "cung" cấp thiết đáp ứng cho sự phát triển của đất nước trong giai đoạn mới.
"Cùng với hoàn thiện hệ thống chính sách, pháp luật, chúng ta cần có chương trình phát triển lao động trẻ chất lượng cao với những mục tiêu cụ thể cho từng giai đoạn; các hoạt động cụ thể để hướng tới từng nhóm đối tượng; thu hút, đãi ngộ xứng đáng, tôn vinh và sử dụng lao động trẻ chất lượng cao; xây dựng và thực hiện bộ công cụ để đánh giá, phát hiện khả năng, sở trường của mỗi người để định hướng, tư vấn về đào tạo và việc làm", ông Trung nhấn mạnh.
Dưới góc độ khác, bà Nguyễn Thị Lan Hương cho rằng, hệ thống các trường nghề hiện nay vẫn còn quá nặng về bằng cấp và thời gian đào tạo dài. Đối với công nhân đang phải chạy ăn từng bữa, họ không thể nghỉ việc 2-3 năm để đi học. Giải pháp là các khóa đào tạo ngắn hạn kéo dài từ 3-6 tháng vào buổi tối hoặc cuối tuần, tập trung vào các kỹ năng thực dụng như vận hành máy CNC, sửa chữa thiết bị điện thông minh hoặc kỹ thuật logistics…
Bà Hương cũng đề xuất chính sách "học bổng sinh kế" khi chính quyền các đô thị cần trích ngân sách hoặc vận động quỹ xã hội hóa để cấp học bổng trực tiếp cho lao động tự do. Thay vì hỗ trợ tiền mặt mang tính chất "cứu đói" thì chuyển sang hỗ trợ học phí và phí sinh hoạt trong thời gian họ đi học nghề. Đây là khoản đầu tư cho tương lai để giảm bớt gánh nặng an sinh xã hội sau này.
