Không để người lao động gánh hậu quả khi doanh nghiệp trốn đóng bảo hiểm xã hội

Không thể để người lao động chịu thiệt khi doanh nghiệp nợ BHXH.

Người lao động vô lỗi, quyền lợi an sinh vẫn bị ảnh hưởng

Tình trạng doanh nghiệp chậm đóng, trốn đóng BHXH đang để lại nhiều hệ lụy đối với người lao động. Dù tiền bảo hiểm được khấu trừ đều đặn trên bảng lương, nhiều người chỉ phát hiện đơn vị chưa thực hiện đầy đủ nghĩa vụ khi nghỉ việc, làm thủ tục hưởng trợ cấp thất nghiệp hoặc giải quyết chế độ hưu trí, thai sản và các quyền lợi liên quan.

Thực tế tại một số doanh nghiệp sản xuất, kinh doanh dịch vụ cho thấy, tình trạng nợ lương kéo dài đi kèm chậm đóng BHXH khiến người lao động rơi vào thế bị động. Có trường hợp gắn bó gần 20 năm với doanh nghiệp, đến thời điểm chuẩn bị nghỉ hưu mới phát hiện đơn vị còn nợ tiền bảo hiểm, khiến việc giải quyết chế độ gặp nhiều trở ngại.

Theo BHXH Việt Nam, lũy kế đến hết tháng 9/2026, tổng số thu BHXH, bảo hiểm thất nghiệp (BHTN), bảo hiểm y tế (BHYT) đạt 82,6% kế hoạch Thủ tướng Chính phủ giao. Tuy nhiên, số tiền chậm đóng vẫn chiếm 2,83% tổng số phải thu, cho thấy tình trạng vi phạm nghĩa vụ đóng bảo hiểm tiếp tục ảnh hưởng đến quyền lợi người lao động.

Đáng chú ý, BHXH Việt Nam đã ban hành quyết định kiểm tra tại 7.553 đơn vị, yêu cầu truy thu gần 179,38 tỷ đồng đối với 60.710 lao động chưa tham gia hoặc đóng thiếu bảo hiểm. Qua kiểm tra, số tiền chậm đóng, trốn đóng được thu hồi đạt 396,4 tỷ đồng trên tổng số 648,8 tỷ đồng, tương đương hơn 61%.

Thiết kế có sự hỗ trợ của AI.

Những con số trên phản ánh nỗ lực của hệ thống BHXH trong kiểm tra, phát hiện và xử lý vi phạm. Tuy nhiên, số tiền chưa thu hồi được vẫn đặt ra yêu cầu tăng cường các biện pháp phòng ngừa, giám sát và xử lý trách nhiệm. Đặc biệt, cần có giải pháp bảo vệ người lao động khi doanh nghiệp chưa hoàn thành nghĩa vụ tài chính.

Theo luật sư Lê Đình Quảng, nguyên Phó ban Chính sách pháp luật, Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam, BHXH được thiết kế như một cơ chế chia sẻ rủi ro, bảo đảm an sinh trong suốt quá trình làm việc. Khi doanh nghiệp cố tình chậm đóng, trốn đóng, người lao động có nguy cơ mất đi sự hỗ trợ cần thiết vào thời điểm gặp khó khăn về sức khỏe, việc làm hoặc thu nhập.

Luật sư Lê Đình Quảng phân tích, người lao động thường ở vị thế yếu hơn trong quan hệ lao động. Dù biết doanh nghiệp chưa hoàn thành nghĩa vụ đóng bảo hiểm, việc yêu cầu khắc phục vẫn gặp nhiều trở ngại. Có trường hợp đã kiến nghị, gửi đơn hoặc nhận được cam kết bằng văn bản, song vẫn phải chờ đợi kéo dài, ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống.

Từ thực trạng này, tại phiên thảo luận Quốc hội ngày 9/11 về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật BHXH, đại biểu Nguyễn Văn Huy, đoàn Hưng Yên, nêu vấn đề người lao động đã bị khấu trừ tiền lương để đóng bảo hiểm nhưng doanh nghiệp chậm nộp hoặc trốn đóng, khiến quyền lợi hợp pháp bị ảnh hưởng.

Theo đại biểu Nguyễn Văn Huy, đây còn là vấn đề bảo vệ quyền lợi người lao động trước hành vi vi phạm nghĩa vụ tài chính của doanh nghiệp. Người lao động đã thực hiện trách nhiệm thông qua khoản tiền bị khấu trừ, song vẫn có nguy cơ bị gián đoạn quá trình tham gia, chậm hưởng chế độ ốm đau, thai sản hoặc gặp khó khăn khi giải quyết chế độ hưu trí.

Hoàn thiện cơ chế bồi thường, bảo vệ quyền lợi người lao động

Đại biểu Nguyễn Văn Huy đánh giá dự thảo Luật đã tiếp thu, chỉnh lý nhiều nội dung quan trọng, trong đó bổ sung trách nhiệm nộp hồ sơ đúng thời hạn và bồi thường khi việc chậm nộp hồ sơ gây thiệt hại. Tuy nhiên, đại biểu cho rằng cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế bảo vệ người lao động đã thực tế làm việc, thuộc diện tham gia BHXH và bị khấu trừ tiền lương.

Theo đó, đại biểu đề nghị bổ sung quy định ghi nhận, bảo vệ quyền lợi đối với thời gian người lao động đã thực hiện nghĩa vụ đóng bảo hiểm thông qua doanh nghiệp. Đồng thời, cần xác định rõ trách nhiệm truy đóng, khắc phục hậu quả và bồi thường thiệt hại của người sử dụng lao động, tránh để người lao động phải chờ doanh nghiệp xử lý xong vi phạm mới được giải quyết quyền lợi.

Đại biểu Nguyễn Văn Huy (Đoàn ĐBQH tỉnh Hưng Yên). Ảnh: Hồ Long.

Về cơ sở pháp lý, Luật BHXH năm 2024 đã quy định trách nhiệm bồi thường của người sử dụng lao động khi thực hiện thiếu hoặc thực hiện sai nghĩa vụ đóng bảo hiểm, gây thiệt hại đến quyền lợi hợp pháp của người lao động. Tuy nhiên, yêu cầu đặt ra là cụ thể hóa cách xác định thiệt hại, trách nhiệm bồi thường và trình tự giải quyết trong thực tiễn.

Theo quy định hiện hành, doanh nghiệp chậm đóng, trốn đóng BHXH bắt buộc và BHTN phải nộp đủ số tiền vi phạm cùng khoản tiền tính theo mức 0,03% mỗi ngày trên số tiền chậm đóng, trốn đóng. Tùy tính chất, mức độ vi phạm, người sử dụng lao động còn có thể bị xử phạt hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự theo quy định.

Nghị định số 274/2025/NĐ-CP tiếp tục cụ thể hóa việc xác định hành vi chậm đóng, trốn đóng BHXH bắt buộc và BHTN, tạo cơ sở pháp lý cho công tác kiểm tra, xử lý vi phạm. Tuy nhiên, hiệu quả thực thi cần được đánh giá qua khả năng thu hồi tiền nợ, khắc phục hậu quả và giải quyết kịp thời các quyền lợi chính đáng của người lao động.

Ở góc độ bảo vệ quyền lợi, những phân tích của luật sư Lê Đình Quảng cho thấy thiệt hại do doanh nghiệp chậm đóng BHXH có thể kéo dài trong nhiều tháng, thậm chí nhiều năm. Việc truy thu tiền nợ là cần thiết, song cần quan tâm đến những tổn thất phát sinh khi người lao động bị gián đoạn thu nhập, chậm hưởng chế độ hoặc phải chờ đợi giải quyết quyền lợi.

Một giải pháp cần nghiên cứu là hoàn thiện cơ chế xác minh thời gian làm việc, tiền lương và khoản bảo hiểm đã khấu trừ thông qua hợp đồng lao động, bảng lương, chứng từ thanh toán cùng dữ liệu quản lý. Trên cơ sở đó, cơ quan chức năng có thể xem xét phương án bảo vệ quyền lợi phù hợp, đồng thời tiếp tục yêu cầu doanh nghiệp thực hiện đầy đủ nghĩa vụ tài chính.

Cùng với hoàn thiện pháp luật, cần tăng cường phối hợp giữa cơ quan BHXH, cơ quan thuế, tổ chức công đoàn và cơ quan quản lý lao động. Việc kết nối, đối chiếu dữ liệu về tiền lương, lao động và tình hình đóng bảo hiểm sẽ giúp phát hiện sớm dấu hiệu vi phạm, hạn chế tình trạng doanh nghiệp kéo dài thời gian nợ đến khi người lao động nghỉ việc.

Đối với người lao động, việc thường xuyên kiểm tra quá trình tham gia BHXH qua ứng dụng VssID và các kênh thông tin chính thức có ý nghĩa quan trọng. Khi phát hiện doanh nghiệp chậm đóng hoặc thông tin chưa đầy đủ, cần chủ động yêu cầu giải trình, phản ánh đến cơ quan BHXH, tổ chức công đoàn hoặc cơ quan có thẩm quyền để được hướng dẫn bảo vệ quyền lợi.

Về lâu dài, xử lý tình trạng chậm đóng, trốn đóng BHXH cần chuyển mạnh sang phòng ngừa, phát hiện sớm và bảo vệ quyền lợi ngay khi phát sinh vi phạm. Cơ chế bồi thường cần đủ rõ về căn cứ xác định thiệt hại, trách nhiệm khắc phục và phương thức thực hiện, hạn chế tình trạng người lao động phải theo đuổi các thủ tục kéo dài.

Bảo đảm quyền lợi BHXH là trách nhiệm pháp lý của doanh nghiệp, đồng thời gắn với niềm tin của người lao động vào hệ thống an sinh. Khi tiền bảo hiểm đã được khấu trừ trên bảng lương, mọi hành vi chậm đóng, trốn đóng cần được phát hiện và xử lý nghiêm, hướng tới mục tiêu bảo vệ kịp thời, đầy đủ quyền lợi chính đáng của người lao động.