Không thể để tài xế công nghệ đứng ngoài lưới an sinh

Cần mạng lưới an sinh cho những người làm việc qua ứng dụng số.

Lao động số trước nhu cầu được bảo vệ

Mới đây, việc Tổ chức Lao động quốc tế (ILO) thông qua Công ước số 193 về việc làm bền vững trong nền kinh tế nền tảng số được xem là dấu mốc quan trọng trong quá trình hoàn thiện các tiêu chuẩn lao động toàn cầu. Công ước yêu cầu minh bạch hóa việc quản lý lao động bằng thuật toán, đồng thời đặt ra các nguyên tắc về thu nhập công bằng, điều kiện làm việc, an sinh xã hội và quyền thương lượng tập thể cho những người lao động làm việc thông qua nền tảng số.

Thông điệp từ Công ước số 193 cho thấy, thế giới đang nhìn nhận lại vai trò của lao động nền tảng. Dù được gọi là “đối tác”, “cộng tác viên” hay bất kỳ tên gọi nào khác, những người tạo ra giá trị cho nền kinh tế số vẫn cần được bảo vệ bằng các cơ chế an sinh phù hợp. Đây cũng là vấn đề đang được đặt ra ngày càng rõ nét tại Việt Nam khi số lượng lao động tham gia các nền tảng số không ngừng gia tăng.

Trong số đó, tài xế công nghệ là nhóm lao động dễ nhận diện nhất. Theo ước tính, Việt Nam hiện có khoảng 1 triệu tài xế công nghệ đang hoạt động trên các nền tảng gọi xe và giao hàng. Đối với nhiều người, đây không còn là công việc làm thêm mà đã trở thành nghề nghiệp chính, mang lại nguồn thu nhập chủ yếu cho bản thân và gia đình. Tuy nhiên, phần lớn lực lượng lao động này vẫn đứng ngoài các chế độ bảo hiểm xã hội bắt buộc.

Thực tế cho thấy, để duy trì mức thu nhập đủ trang trải cuộc sống, không ít tài xế phải làm việc từ 10 đến 12 giờ mỗi ngày. Họ đối mặt thường xuyên với nguy cơ tai nạn giao thông, bệnh nghề nghiệp, suy giảm sức khỏe do cường độ lao động cao. Khi gặp rủi ro hoặc hết tuổi lao động, phần lớn chỉ có thể dựa vào khoản tích lũy cá nhân vốn không nhiều. Đây là khoảng trống an sinh đáng lo ngại trong bối cảnh lực lượng lao động nền tảng ngày càng đông đảo.

Điều đáng nói là các nền tảng công nghệ hiện vẫn coi tài xế là “đối tác kinh doanh”, từ đó không phải thực hiện các nghĩa vụ liên quan đến BHXH, BHYT hay bảo hiểm thất nghiệp. Trong khi đó, trên thực tế, tài xế vẫn chịu sự chi phối đáng kể từ nền tảng thông qua hệ thống phân phối cuốc xe, đánh giá chất lượng dịch vụ, cơ chế thưởng - phạt hay thậm chí khóa tài khoản khi vi phạm quy định.

An sinh là nhu cầu thiết thực

Về vấn đề này, ông Lê Đình Quảng, nguyên Trưởng ban Quan hệ lao động, Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam cho biết, Công đoàn đã nhiều lần kiến nghị đưa tài xế công nghệ vào diện tham gia BHXH bắt buộc. Tuy nhiên, các nền tảng gọi xe công nghệ cho rằng tài xế công nghệ là ‘đối tác’, ‘hợp tác kinh doanh’, chỉ nhận mình là đơn vị kết nối giữa khách hàng và tài xế công nghệ nên không đóng BHXH cho tài xế, dù thực tế các nền tảng này vẫn đang giao việc, kiểm soát đơn hàng, tính điểm, trừ tiền và khóa tài khoản của tài xế”.

Theo ông Lê Đình Quảng, điểm vướng hiện nay nằm ở việc pháp luật chưa xác định rõ hình thức quản lý lao động thông qua thuật toán có được xem là quan hệ lao động hay không. Trong môi trường số, người lao động không chịu sự giám sát trực tiếp của một quản lý cụ thể nhưng vẫn bị kiểm soát bởi hệ thống công nghệ. Đây là thách thức pháp lý không chỉ riêng Việt Nam mà nhiều quốc gia trên thế giới cũng đang tìm cách giải quyết.

Từ góc độ người lao động, nhu cầu được bảo vệ bởi hệ thống an sinh là hoàn toàn chính đáng. Anh Nguyễn Văn Thắng, tài xế công nghệ tại Hà Nội, cho rằng đa số tài xế đều mong muốn có lương hưu và chế độ bảo hiểm khi về già. Tuy nhiên, điều họ băn khoăn là mức đóng phải phù hợp với thu nhập thực tế. Nếu toàn bộ chi phí đều do người lao động tự gánh thì sẽ tạo thêm áp lực tài chính, nhất là trong bối cảnh thu nhập của tài xế còn nhiều biến động.

Chung suy nghĩ đó, chị Trần Thị Hương, một tài xế giao hàng bán thời gian, cho biết người lao động sẵn sàng tham gia bảo hiểm nếu có cơ chế linh hoạt và minh bạch. Theo chị, những người làm việc thường xuyên, coi nghề tài xế công nghệ là nguồn thu nhập chính cần được tiếp cận đầy đủ các chế độ bảo hiểm. Trong khi đó, nhóm lao động bán thời gian có thể áp dụng mức đóng phù hợp với thời gian và thu nhập thực tế.

Định hình chính sách cho lao động nền tảng

Để từng bước đưa tài xế công nghệ vào lưới an sinh, BHXH TP. Hồ Chí Minh mới đây đã đề xuất hai phương án tham gia BHXH bắt buộc. Theo đó, nếu pháp luật xác định mối quan hệ giữa tài xế và nền tảng số là quan hệ lao động, cả người lao động và doanh nghiệp sẽ cùng đóng BHXH theo quy định hiện hành. Trường hợp chưa xác định rõ, tài xế có thể tham gia theo cơ chế dành cho nhóm tự tạo việc làm.

Tuy nhiên, ông Lê Đình Quảng cho rằng giải pháp căn cơ không nằm ở cách thức đóng mà ở việc xác định đúng bản chất quan hệ giữa các bên. Theo đó, việc coi tài xế công nghệ là hộ kinh doanh cá thể có thể khiến toàn bộ gánh nặng an sinh đổ lên vai người lao động, trong khi doanh nghiệp nền tảng không phải chia sẻ trách nhiệm tương xứng.

Theo ông Lê Đình Quảng, khi các nền tảng công nghệ đang trực tiếp hưởng lợi từ sức lao động của tài xế thông qua cơ chế phân chia doanh thu, quản lý đơn hàng và điều hành hoạt động trên ứng dụng, trách nhiệm đóng góp vào hệ thống an sinh cũng cần được xem xét theo hướng hài hòa lợi ích giữa các bên. Đây là nguyên tắc đang được nhiều quốc gia áp dụng khi xây dựng chính sách đối với lao động nền tảng trong bối cảnh kinh tế số phát triển mạnh mẽ.

Kinh tế số đang mở ra nhiều cơ hội việc làm mới, nhưng sự phát triển đó chỉ thực sự bền vững khi đi cùng các chính sách bảo vệ người lao động. Công ước số 193 của ILO là lời nhắc nhở rằng những mô hình việc làm mới không thể đứng ngoài các nguyên tắc cơ bản về công bằng và an sinh. Với Việt Nam, việc hoàn thiện khung pháp lý để mở rộng BHXH cho tài xế công nghệ không chỉ bảo vệ hàng triệu lao động hôm nay mà còn tạo nền tảng an sinh vững chắc cho tương lai.