Bệnh do não mô cầu diễn biến phức tạp, nhu cầu tiêm vắc xin tăng mạnh

Người dân tiêm vắc xin phòng bệnh do não mô cầu tại hệ thống tiêm chủng VNVC. Ảnh: Phong Lan

Bệnh có thể gây tử vong cao

Thông tin từ Bộ Y tế cho biết, từ đầu năm 2026 đã ghi nhận các ca bệnh do não mô cầu tại một số địa phương. Đáng chú ý, bệnh do não mô cầu có diễn biến phức tạp với nhiều ca mắc và trường hợp biến chứng nặng tại nhiều tỉnh, thành phố trên cả nước như Hà Nội, Lào Cai, Hà Tĩnh, Vĩnh Long, Lâm Đồng, An Giang.

Đáng chú ý, theo thông tin từ Sở Y tế An Giang, gần đây, một bé gái 11 tuổi tại Phú Quốc tử vong sau khi xuất hiện các triệu chứng sốt, đau đầu, nổi ban, khó thở, được xác định mắc não mô cầu type B. Một học sinh cùng lớp sau đó cũng xuất hiện triệu chứng nghi ngờ và được chuyển đến Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới TP. Hồ Chí Minh để điều trị.

Tại Bệnh viện Nhi đồng 2 (TP. Hồ Chí Minh), các bác sĩ cũng từng tiếp nhận một trường hợp trẻ 7 tháng tuổi chưa tiêm phòng, chỉ sau một ngày khởi phát với triệu chứng sốt cao và vài nốt xuất huyết đã nhanh chóng chuyển nặng, rơi vào sốc nhiễm trùng, suy hô hấp và phải cấp cứu trong tình trạng nguy kịch.

BS.CKI Bạch Thị Chính, Giám đốc Y khoa Hệ thống Tiêm chủng VNVC cho biết, bệnh do não mô cầu có tốc độ diễn tiến rất nhanh, có thể gây tử vong trong vòng 24 giờ kể từ khi khởi phát triệu chứng, nên thường được gọi là “bệnh tử trong 24 giờ”. Đáng lưu ý, các dấu hiệu ban đầu không điển hình, dễ nhầm với bệnh viêm đường hô hấp thông thường như sốt, đau đầu, đau họng, mệt mỏi… khiến nhiều trường hợp chậm chẩn đoán, bỏ lỡ “thời gian vàng” điều trị, làm tăng nguy cơ tử vong.

TS.BS Nguyễn An Nghĩa, Phó Trưởng khoa Nhiễm – Thần kinh, Bệnh viện Nhi Đồng 1 cho biết, đây là bệnh truyền nhiễm cấp tính do vi khuẩn Neisseria meningitidis gây ra, lây qua đường hô hấp khi tiếp xúc gần. Vi khuẩn này chỉ tồn tại ở người, thường cư trú ở vùng mũi họng và có thể lây lan âm thầm trong cộng đồng.

Bệnh thường biểu hiện dưới hai thể chính là viêm màng não và nhiễm trùng huyết. Trong đó, thể nhiễm trùng huyết có thể khiến người bệnh tử vong trong 6–8 giờ nếu không được xử trí kịp thời. Ngay cả khi được điều trị tích cực, tỷ lệ tử vong vẫn ở mức 10–20%. Khoảng 20% người sống sót phải đối mặt với di chứng nặng nề như mất chi, suy giảm thính lực hoặc rối loạn thần kinh.

Đáng lưu ý, các triệu chứng ban đầu như sốt, đau đầu, mệt mỏi dễ nhầm lẫn với bệnh hô hấp thông thường. Dấu hiệu phát ban – biểu hiện đặc trưng có thể xuất hiện muộn hoặc không xuất hiện, khiến nhiều ca nhập viện khi đã trở nặng. Một trong những yếu tố khiến bệnh não mô cầu nguy hiểm là sự tồn tại của nhóm người lành mang vi khuẩn.

Theo TS.BS Nguyễn An Nghĩa, khoảng 10–20% dân số có thể mang vi khuẩn mà không có triệu chứng, tỷ lệ này có thể tăng lên 50% trong các đợt dịch.Thanh thiếu niên là nhóm có tỷ lệ mang mầm bệnh cao, do thường xuyên sinh hoạt trong môi trường tập thể. Một phân tích từ nhiều nghiên cứu quốc tế cho thấy tỷ lệ mang vi khuẩn có thể đạt đỉnh gần 24% ở độ tuổi 19. Nguy cơ nhiễm bệnh tăng mạnh khi tiếp xúc gần với người bệnh, có thể cao gấp hàng trăm lần so với bình thường.

Ngoài ra, các nhóm huyết thanh gây bệnh có xu hướng thay đổi theo thời gian. Việt Nam những năm gần đây ghi nhận thêm sự xuất hiện của nhóm W – chủng đang gia tăng tại nhiều quốc gia, cho thấy diễn biến dịch tễ vẫn phức tạp và khó dự báo.

Theo các bác sĩ, bệnh do não mô cầu có tốc độ diễn tiến rất nhanh, có thể gây tử vong trong vòng 24 giờ . Ảnh minh họa

Cần chủ động phòng bệnh

Song song với đó, người dân cũng có xu hướng chủ động phòng ngừa. Ghi nhận từ gần 260 Trung tâm tiêm chủng VNVC trên toàn quốc cho thấy, trong khoảng một tuần gần đây, số lượt người đến tiêm vắc xin não mô cầu đã tăng gần 100% so với trước đó. Người đi tiêm trải rộng ở nhiều nhóm tuổi, từ trẻ nhỏ, thanh thiếu niên đến người cao tuổi và phụ nữ chuẩn bị mang thai. Thậm chí có những gia đình di chuyển quãng đường dài để tiếp cận dịch vụ tiêm chủng.

Không chỉ người tiêm lần đầu, nhiều trường hợp đã chủ động tiêm bổ sung các loại vắc xin thế hệ mới nhằm mở rộng phạm vi bảo vệ. Điều này cho thấy nhận thức của người dân về nguy cơ bệnh đã thay đổi, không còn tâm lý chờ dịch mới phòng.

Bác sĩ Trần Huỳnh Tấn, Quản lý Y khoa VNVC cho rằng, việc chờ đến khi xuất hiện ca bệnh mới triển khai phòng ngừa là quá muộn, bởi vi khuẩn có thể đã lưu hành trong cộng đồng từ trước đó.

Các chuyên gia nhận định tiêm vắc xin vẫn là biện pháp hiệu quả nhất để phòng bệnh. Tuy nhiên, vi khuẩn não mô cầu có nhiều nhóm huyết thanh khác nhau, trong đó các nhóm A, B, C, Y, W chiếm phần lớn ca bệnh trên thế giới.

BS.CKI Bạch Thị Chính lưu ý, không có miễn dịch chéo giữa các nhóm huyết thanh, do đó cần tiêm phối hợp các loại vắc xin để đạt hiệu quả bảo vệ toàn diện. Việc lựa chọn loại vắc xin và lịch tiêm cần căn cứ vào độ tuổi, tiền sử tiêm chủng và nguy cơ phơi nhiễm của từng người.

Bên cạnh việc tiêm phòng, phụ huynh và người dân có thể giảm nguy cơ nhiễm não mô cầu bằng cách hạn chế tiếp xúc gần với người có triệu chứng hô hấp, rửa tay thường xuyên và giữ vệ sinh cá nhân, đồng thời mang khẩu trang nơi đông người, đặc biệt trong mùa giao mùa. Việc duy trì không gian sống và học tập thông thoáng, sạch sẽ cũng giúp hạn chế sự lây lan của vi khuẩn.

Khi có các dấu hiệu nghi ngờ như sốt cao, đau đầu, buồn nôn hoặc co giật, người bệnh cần đến cơ sở y tế sớm, tránh tự ý điều trị tại nhà. Đặc biệt lưu ý không tự ý sử dụng kháng sinh khi chưa có chỉ định của bác sĩ. Việc dùng thuốc không đúng có thể làm che lấp triệu chứng, khiến việc chẩn đoán trở nên khó khăn, đồng thời làm mất đi cơ hội điều trị sớm, yếu tố quyết định trong các ca bệnh não mô cầu. Về lâu dài, lạm dụng kháng sinh còn góp phần gia tăng tình trạng kháng thuốc, gây nhiều hệ lụy nghiêm trọng cho sức khỏe cộng đồng.