TP. Hồ Chí Minh nguy cơ bước vào thời kỳ “dân số siêu già”

Già hóa dân số đặt ra áp lực lớn đối với hệ thống y tế, an sinh xã hội và phát triển kinh tế bền vững. Ảnh: Lê Văn

Tốc độ già hóa dân số ở TP. Hồ Chí Minh tăng nhanh

Theo UBND Hồ Chí Minh, già hóa dân số đang trở thành một trong những xu hướng chuyển đổi cấu trúc dân số mang tính toàn cầu, ảnh hưởng sâu rộng trong thế kỷ 21, TP. Hồ Chí Minh chính thức bước vào thời kỳ “già hóa dân số” vào năm 2017, khi tỷ lệ dân số từ 60 tuổi trở lên đạt 10,28%, tương ứng với 889.178 người cao tuổi, muộn hơn so với cả nước khoảng 6 năm.

Tuy nhiên, đến năm 2025, tỷ lệ người cao tuổi tại TP. Hồ Chí Minh (sau sáp nhập) đã tăng lên 11,4%, với tổng số 1.572.988 người cao tuổi, số liệu này còn ghi nhận Thành phố có số người cao tuổi nhiều nhất trong cả nước.

Theo phân tích và dự báo, TP. Hồ Chí Minh sẽ chính thức bước vào thời kỳ “dân số già” vào năm 2038 khi dân số cao tuổi đạt mốc 3.004.387 người và nếu không có sự thay đổi về mức sinh và gia tăng dân số cơ học thì sau đó 10 năm, TP. Hồ Chí Minh sẽ bước vào thời kỳ “dân số siêu già” ở năm 2048 và đạt mốc mốc 4.619.622 người cao tuổi.

Số liệu cho thấy, TP. Hồ Chí Minh đang chuyển dịch rất nhanh từ giai đoạn “cơ cấu dân số vàng” sang “già hóa dân số”, đặt ra áp lực lớn đối với hệ thống y tế, an sinh xã hội và phát triển kinh tế bền vững.

Chăm sóc sức khỏe tại nhà nằm trong Tầng 3 của hệ thống chăm sóc sức khỏe cho người cao tuổi được tổ chức theo 5 tầng của TP. Hồ Chí Minh. Ảnh: Lê Văn

Để chăm sóc sức khỏe người cao tuổi, TP. Hồ Chí Minh hiện có 15 bệnh viện cấp thành phố thành lập khoa Lão khoa; 6 bệnh viện tổ chức khoa Lão khoa kết hợp; 11 bệnh viện tổ chức khoa Lão khoa liên kết với khoa khác; 100% cơ sở khám, chữa bệnh triển khai khu vực tiếp nhận, khám và điều trị ưu tiên cho người cao tuổi từ 80 tuổi trở lên theo quy định của Luật Người cao tuổi.

Bên cạnh đó, tỷ lệ người cao tuổi được cấp thẻ bảo hiểm y tế (BHYT) của Thành phố đạt 98%. Hầu hết người cao tuổi thuộc diện hưởng lương hưu, chính sách người có công, chính sách bảo trợ xã hội, người cao tuổi thuộc hộ nghèo… đều được cấp thẻ BHYT và hỗ trợ khám chữa bệnh miễn phí tại các cơ sở khám chữa bệnh.

Theo Sở Y tế TP. Hồ Chí Minh, sau ba năm triển khai kế hoạch khám sức khỏe, phát hiện sớm bệnh không lây nhiễm và lập hồ sơ sức khỏe dành cho người cao tuổi (tính đến ngày 31/12/2025), Thành phố đã xây dựng được cơ sở dữ liệu sức khỏe cho 629.092/1.572.988 người cao tuổi (chiếm tỷ lệ 40%). Cơ sở dữ liệu này giúp Thành phố chủ động theo dõi mô hình bệnh tật, thiết kế các giải pháp can thiệp hiệu quả và kịp thời.

Tuy nhiên, người cao tuổi tại TP. Hồ Chí Minh đối mặt đồng thời với các bệnh mạn tính không lây nhiễm như tăng huyết áp, đái tháo đường, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính… và các hội chứng lão khoa đặc thù như sa sút trí tuệ, loãng xương và suy giảm chức năng...

Phân tích cơ sở dữ liệu sức khỏe người cao tuổi được khám trong chương trình khám sức khỏe tại Thành phố sau ba năm, số liệu ghi nhận: 302.299 người bị tăng huyết áp (63,6%), trong đó có 70.565 người mới phát hiện (15%); 124.532 người mắc đái tháo đường (26,2%).

Ngoài ra, 18,3% người có dấu hiệu tiền suy yếu, 1,3% có dấu hiệu suy yếu; 2,2% người cần hỗ trợ trong các hoạt động sống cơ bản; 7,9% cần hỗ trợ trong sinh hoạt hằng ngày; 0,26% có mức độ trầm cảm và lo âu từ vừa đến nặng. Tình trạng bệnh tật không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe thể chất mà còn tác động đáng kể đến đời sống tâm lý và khả năng hòa nhập cộng đồng của người cao tuổi.

Chăm sóc sức khỏe người cao tuổi theo 5 tầng

Theo UBND TP. Hồ Chí Minh, già hóa dân số không phải là một gánh nặng; thách thức lớn nhất không phải là người cao tuổi sống thọ hơn, mà là để người cao tuổi sống khỏe lâu hơn, duy trì khả năng tự lập và giảm phụ thuộc khi tuổi cao.

Vì vậy cần chuyển đổi trọng tâm từ điều trị bệnh sang phát hiện sớm, phòng ngừa các nguy cơ thường gặp ở người cao tuổi (suy yếu thể chất, sa sút trí tuệ giai đoạn sớm, suy dinh dưỡng, té ngã, cô đơn xã hội, giảm vận động và mất chức năng…) ngay từ cộng đồng và gia đình.

Hệ thống chăm sóc sức khỏe người cao tuổi muốn vận hành bền vững phải được tổ chức theo nhiều tầng dịch vụ liên tục, trong đó chăm sóc tại nhà và chăm sóc tại cộng đồng là nền tảng, chăm sóc lưu trú và điều trị chuyên sâu là các tầng hỗ trợ phía sau.

Công nghệ được xem là trợ thủ đắc lực trong chăm sóc người cao tuổi của TP. Hồ Chí Minh. Ảnh: Lê Văn

Trên cơ sở tham khảo hệ thống chăm sóc người cao tuổi tại một số quốc gia, UBND TP. Hồ Chí Minh đã phê duyệt Đề án phát triển hệ thống chăm sóc sức khỏe người cao tuổi thích ứng với già hóa dân số giai đoạn 2026 - 2030, tầm nhìn đến năm 2045. Trong đó hệ thống chăm sóc sức khỏe cho người cao tuổi sẽ được tổ chức theo 5 tầng.

Cụ thể, tầng 1 (Tự chăm sóc và phòng ngừa): người cao tuổi còn khỏe mạnh sẽ được khuyến khích vận động, ăn uống hợp lý, kiểm tra sức khỏe định kỳ, tham gia các câu lạc bộ cộng đồng, sinh hoạt xã hội và duy trì kết nối bạn bè.

Tầng 2 (Chăm sóc hỗ trợ tại cộng đồng): khi người cao tuổi bắt đầu suy giảm sức khỏe nhưng chưa cần vào cơ sở lưu trú, họ sẽ được hỗ trợ bởi mạng lưới chăm sóc tại cộng đồng gồm: Trung tâm sinh hoạt ban ngày; phục hồi chức năng cộng đồng; hỗ trợ sinh hoạt hàng ngày; theo dõi sau xuất viện; tư vấn tâm lý, dinh dưỡng...

Tầng 3 (Chăm sóc tại nhà có chuyên môn y tế): khi người cao tuổi mắc cùng lúc nhiều bệnh mạn tính, suy giảm khả năng vận động hoặc cần hỗ trợ thường xuyên hơn, dịch vụ chăm sóc sẽ được mang đến tận nhà, các dịch vụ phổ biến gồm bác sĩ gia đình đến khám tại nhà; điều dưỡng tại nhà; phục hồi chức năng tại nhà; quản lý thuốc; theo dõi bệnh mạn tính; hỗ trợ chăm sóc cuối đời tại nhà ...

Tầng 4 (Cơ sở lưu trú dài hạn): xây một hệ sinh thái lưu trú nhiều tầng gồm nơi phục hồi chức năng, nơi chăm sóc bệnh nặng, nơi hỗ trợ sống độc lập, nơi dành riêng cho người sa sút trí tuệ và nơi chăm sóc y tế kéo dài.

Tầng 5 (Bệnh viện): là tầng cao nhất, dành cho giai đoạn cấp cứu, bệnh nặng hoặc cần kỹ thuật y khoa chuyên sâu như đột quỵ, nhồi máu cơ tim, phẫu thuật, nhiễm trùng nặng, hồi sức tích cực ... Sau điều trị cấp tính, người bệnh nhanh chóng được chuyển về tầng 2, tầng 3 hoặc tầng 4 để tiếp tục phục hồi và chăm sóc dài hạn.

Công nghệ được xem là trợ thủ đắc lực trong chăm sóc người cao tuổi, ứng dụng công nghệ được sử dụng rộng rãi để hỗ trợ quá trình chăm sóc, như: cảm biến chống té ngã trong nhà ở; thiết bị theo dõi giấc ngủ và vận động; khám bệnh từ xa; robot hỗ trợ chăm sóc; hồ sơ sức khỏe điện tử liên thông; trí tuệ nhân tạo hỗ trợ theo dõi nguy cơ sức khỏe...

Tuy nhiên, theo UBND TP. Hồ Chí Minh, nhân lực là yếu tố quyết định đối với hệ thống chăm sóc người cao tuổi. Muốn triển khai thành công hệ thống chăm sóc phải quan tâm công tác đào tạo, đầu tư phát triển nguồn nhân lực chăm sóc người cao tuổi.