![]() |
| Các chuyên gia trong nước và quốc tế thảo luận tại Hội nghị. |
Trước tác động ngày càng lớn của trí tuệ nhân tạo (AI) đối với thị trường lao động, các chuyên gia nhấn mạnh yêu cầu ứng dụng công nghệ gắn với nâng cao năng suất, bảo đảm quyền lợi và cải thiện điều kiện làm việc cho người lao động.
Ngày 18/11, tại Hà Nội, Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) phối hợp với Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) tổ chức Hội nghị: “Thúc đẩy chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo vì việc làm thỏa đáng tại Việt Nam”.
Theo phân tích của ILO, năm 2024, khoảng 11,5 triệu việc làm tại Việt Nam, tương đương 20,8% tổng số việc làm, có khả năng chịu tác động của AI tạo sinh. Lao động nữ chiếm tỷ lệ cao hơn đáng kể trong những nhóm nghề có mức độ chịu tác động lớn.
Bà Sinwon Park, Giám đốc Văn phòng ILO tại Việt Nam nhấn mạnh, AI mở ra cơ hội nâng cao năng suất và tạo ra những cơ hội mới cho doanh nghiệp, nhưng cũng làm thay đổi nhiệm vụ, nhu cầu kỹ năng và điều kiện làm việc. Những tác động này không giống nhau giữa các nhóm lao động. Vì vậy, thành công của quá trình chuyển đổi không thể chỉ đo bằng tốc độ ứng dụng công nghệ hay mức tăng năng suất, mà còn phải được đánh giá thông qua chất lượng việc làm, việc bảo đảm quyền lao động và khả năng thích ứng của người lao động.
Về phía doanh nghiệp, ông Nguyễn Tiến Huy, Giám đốc Văn phòng Doanh nghiệp vì sự phát triển bền vững, Tổng Thư ký Hội đồng Doanh nghiệp vì sự phát triển bền vững Việt Nam thuộc VCCI cho rằng, vấn đề không chỉ là doanh nghiệp có ứng dụng AI hay không, mà là ứng dụng như thế nào để tạo giá trị thực chất, nâng cao chất lượng việc làm và bảo đảm không ai bị bỏ lại phía sau.
Dẫn kinh nghiệm từ khu vực APEC, ông Nguyễn Tiến Huy cho biết, báo cáo của Hội đồng Tư vấn Kinh doanh APEC (ABAC) đã nghiên cứu 13 trường hợp ứng dụng AI tại 9 nền kinh tế. Điển hình, Xiaomi tại Trung Quốc giảm thời gian kiểm tra ô tô từ 20 giây xuống còn 2 giây, với độ chính xác trên 99,9%.
Tuy nhiên, theo ông Nguyễn Tiến Huy, thành công không phụ thuộc trước hết vào mức độ tiên tiến của công nghệ mà còn ở khả năng xác định đúng vấn đề kinh doanh, chuẩn bị dữ liệu, điều kiện hạ tầng, năng lực của người lao động và khả năng tích hợp AI vào hoạt động doanh nghiệp.
Đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa, những hạn chế về vốn, nhân lực công nghệ và khả năng tiếp cận giải pháp phù hợp là thách thức đáng kể. Vì vậy, việc sử dụng AI tích hợp trong các phần mềm, nền tảng sẵn có có thể là hướng đi khả thi hơn so với tự phát triển công nghệ.
Ông Nguyễn Tiến Huy nhấn mạnh, doanh nghiệp cần gắn ứng dụng AI với năng suất thực chất, bảo đảm người lao động được tham gia quá trình chuyển đổi và chia sẻ lợi ích. Đặc biệt, các quyết định liên quan đến tuyển dụng, đánh giá, phân công, giám sát hoặc chấm dứt việc làm cần có sự giám sát của con người và cơ chế giải trình phù hợp.
Bà Hồ Thị Kim Ngân, Phó Trưởng ban Quan hệ lao động, Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam cho rằng, các nghiên cứu về ứng dụng AI không nên chỉ tập trung vào số lượng việc làm có thể mất đi hoặc được tạo ra, mà cần xem xét những thay đổi ngay trong từng vị trí việc làm.
Theo đó, AI có thể nâng cao năng suất nhưng cũng khiến thời gian làm việc kéo dài, cường độ lao động và áp lực gia tăng. Việc giám sát thường xuyên bằng thuật toán, áp lực thích ứng với công nghệ mới cũng đặt ra những vấn đề về sức khỏe tâm thần, bệnh cơ xương khớp và an toàn lao động.
Hơn nữa, khả năng tiếp cận AI không đồng đều giữa lao động trẻ và lớn tuổi, lao động nữ và các nhóm lao động tại doanh nghiệp nhỏ và vừa có thể làm gia tăng bất bình đẳng.
“Người lao động cần phải được đặt vào trung tâm của quá trình chuyển đổi chứ không phải chỉ có tăng năng suất là trung tâm”, bà Hồ Thị Kim Ngân nhấn mạnh.
Đại diện Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam cũng đề cập yêu cầu bảo đảm thành quả chuyển đổi công nghệ góp phần giảm thời giờ làm việc, cải thiện điều kiện lao động và đáp ứng nhu cầu được ngắt kết nối khỏi công việc ngoài thời gian làm việc.
Từ góc độ pháp lý, TS. Nguyễn Lê Thu, Khoa Luật, Đại học Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội nhận định, hệ thống pháp luật Việt Nam đã có sự đồng bộ nhất định nhưng vẫn còn những khoảng trống khi AI được đưa vào quan hệ lao động.
Chẳng hạn, việc sử dụng AI để sàng lọc hồ sơ tuyển dụng đặt ra yêu cầu bảo đảm nguyên tắc không phân biệt đối xử. Những vấn đề liên quan đến quyền sở hữu trí tuệ đối với sản phẩm có sự hỗ trợ của AI hoặc trách nhiệm bồi thường khi xảy ra thiệt hại cũng cần được làm rõ.
Cùng với đó, ông Phạm Ngọc Toàn, Giám đốc Trung tâm Phân tích Chiến lược Thông tin, Dự báo và Dịch vụ công, Viện Khoa học Tổ chức nhà nước và Lao động, Bộ Nội vụ cho rằng, cần phân biệt tác động thực sự của AI với tác động của các chính sách hoặc yếu tố khác. Hoạt động dự báo thị trường lao động cần chuyển từ việc chỉ theo dõi số lượng việc làm tăng, giảm sang phân tích sự thay đổi của từng nhiệm vụ, nhu cầu kỹ năng số và tác động giữa khu vực lao động chính thức và phi chính thức.
Từ những vấn đề nêu trên, ông Felix Weidenkaff, Chuyên gia Chính sách Việc làm và Thị trường Lao động của ILO nhấn mạnh yêu cầu chuyển hóa lợi ích năng suất do AI mang lại thành kết quả kinh tế - xã hội thực chất, bảo đảm sự chia sẻ công bằng giữa doanh nghiệp và người lao động. Qua đó cần có cơ chế hỗ trợ phù hợp để doanh nghiệp nhỏ và vừa ứng dụng AI hiệu quả, đồng thời xây dựng hệ thống đo lường, thử nghiệm các chương trình hỗ trợ và thúc đẩy đối thoại giữa Nhà nước, người sử dụng lao động và người lao động.