 |
| Các nền tảng gọi xe, giao hàng đang đóng vai trò như một cơ chế hỗ trợ thị trường lao động. Ảnh minh họa: H.D |
Việc Grab điều chỉnh chính sách phí, bồi hoàn và tăng hỗ trợ tài xế trong tháng 11/2026 tiếp tục thu hút sự quan tâm đến thu nhập của người lao động trong kinh tế nền tảng.
Theo thông tin từ Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia, từ ngày 10/11/2026, Grab giảm mức phí sử dụng ứng dụng tối đa đối với tài xế xuống 25% tổng giá trị hành khách thanh toán, đồng thời giới hạn tổng phí doanh nghiệp được hưởng không vượt quá 32%, chưa bao gồm thuế và các khoản thu hộ. Doanh nghiệp cũng triển khai bồi hoàn khoảng 3,9 tỷ đồng đối với những chuyến xe có mức khấu trừ doanh thu chia sẻ vượt 35%, cùng các chương trình thưởng, hỗ trợ chi phí vận hành và minh bạch thông tin thu nhập.
Những điều chỉnh này góp phần giải quyết các phản ánh liên quan đến phí và khoản khấu trừ. Tuy nhiên, đối với người lao động, thu nhập thực tế còn phụ thuộc vào số chuyến xe, thời gian chờ và chi phí vận hành. Khi công việc linh hoạt trở thành sinh kế chính, vấn đề không chỉ là kiếm được bao nhiêu tiền mỗi ngày mà còn là khả năng duy trì thu nhập và bảo đảm cuộc sống lâu dài.
Theo TS. Nguyễn Nhật Minh, giảng viên ngành Kinh tế số tại Đại học RMIT, các nền tảng gọi xe, giao hàng trong nhiều năm qua đóng vai trò như một cơ chế hỗ trợ thị trường lao động. Khi mất việc hoặc gặp khó khăn tài chính, nhiều người có thể nhanh chóng tham gia chạy xe, giao hàng để duy trì thu nhập. Tuy nhiên, ưu điểm này có thể suy giảm nếu số người tham gia tăng nhanh hơn nhu cầu sử dụng dịch vụ.
“Nền tảng không tự tạo thêm đủ công việc cho tất cả. Nếu nhu cầu đi lại và giao hàng tăng chậm hơn số tài xế, mỗi người có thể nhận ít chuyến hơn và chờ lâu hơn”, ông Minh nhận định.
TS. Nguyễn Nhật Minh cũng nêu, trong giai đoạn kinh tế khó khăn, số người tìm đến công việc nền tảng có thể tăng lên đúng lúc người tiêu dùng thắt chặt chi tiêu. Khi đó, số lượng tài xế lớn hơn giúp khách hàng gọi xe nhanh hơn, nhưng thời gian chờ không phát sinh thu nhập lại do người lao động gánh chịu. Vì vậy, tổng số chuyến xe trên nền tảng có thể tiếp tục tăng trong khi thu nhập thực tế tính trên mỗi giờ làm việc của tài xế lại giảm.
Đáng quan tâm hơn, TS. Nguyễn Nhật Minh cảnh báo nguy cơ người lao động bị mắc kẹt trong công việc nền tảng, dù ban đầu chỉ xem đây là giải pháp tạm thời. Nguyên nhân chủ yếu là áp lực thu nhập trước mắt. Chạy xe, giao hàng có thể mang lại tiền gần như ngay lập tức, trong khi học thêm kỹ năng, tham gia đào tạo hoặc tìm kiếm việc làm mới đều đòi hỏi thời gian và chi phí.
Với những người ít tích lũy tài chính, việc tạm ngừng chạy xe để học nghề hoặc tham gia phỏng vấn đồng nghĩa với nguy cơ mất nguồn thu trang trải sinh hoạt hằng ngày.
Thu nhập thấp cũng có thể tạo ra vòng lặp khó thoát. Khi thu nhập mỗi giờ giảm, người lao động phải kéo dài thời gian làm việc để duy trì mức sống. Nhưng càng làm việc nhiều giờ, họ càng ít thời gian nâng cao kỹ năng và tìm kiếm cơ hội nghề nghiệp khác.
Khoảng trống an sinh của lao động nền tảng đã được phản ánh qua những khảo sát gần đây tại Việt Nam. Tại hội thảo quốc tế về việc làm và an sinh xã hội cho lao động nền tảng số do Bảo hiểm xã hội Việt Nam phối hợp với Ngân hàng Thế giới tổ chức vào tháng 9/2026, ông Christopher Sheldon, đại diện Ngân hàng Thế giới tại Việt Nam, Campuchia và Lào cho biết, các doanh nghiệp nền tảng tại Việt Nam được ước tính tạo cơ hội việc làm cho khoảng 2 triệu người.
Kết quả khảo sát của Ngân hàng Thế giới đối với gần 5.000 lao động trên nhiều nền tảng số tại Việt Nam cho thấy, hơn 90% số người được hỏi coi công việc nền tảng là nguồn thu nhập chính, nhưng chỉ khoảng 1/5 tham gia bảo hiểm xã hội (BHXH).
Khảo sát cũng ghi nhận nhu cầu được bảo vệ trước rủi ro về sức khỏe, tai nạn, ốm đau và bảo đảm thu nhập khi về già. Nhiều người lao động sẵn sàng đóng góp vào hệ thống BHXH nếu chính sách dễ tiếp cận, linh hoạt và phù hợp hơn với đặc điểm thu nhập.
Những kết quả này cho thấy, vấn đề không đơn thuần nằm ở nhận thức của người lao động, mà còn liên quan đến khả năng đóng góp và sự phù hợp của chính sách với các hình thức việc làm mới.
Vấn đề bảo đảm an sinh cho lao động nền tảng cũng từng được Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) đề cập. Ông André Gama, chuyên gia an sinh xã hội thuộc Nhóm Hỗ trợ kỹ thuật việc làm bền vững của ILO tại Đông và Đông Nam Á và Thái Bình Dương đã đề cập yêu cầu mở rộng diện bao phủ BHXH đối với các nhóm lao động mới, trong đó có lao động nền tảng. Theo đó, việc mở rộng diện bao phủ cần từng bước giảm sự phụ thuộc vào điều kiện về hợp đồng lao động hoặc vị thế việc làm, đồng thời tăng tính linh hoạt trong phương thức đóng, hỗ trợ người có thu nhập thấp, không ổn định và cải thiện các chế độ ngắn hạn để tăng sức hấp dẫn của hệ thống.
Cùng với BHXH, bảo hiểm y tế (BHYT) giữ vai trò bảo vệ người lao động trước gánh nặng chi phí khám bệnh, chữa bệnh. Tuy nhiên, khả năng tham gia và duy trì đóng bảo hiểm phụ thuộc nhiều vào nguồn thu thực tế, nhất là đối với những người không có thu nhập cố định hằng tháng.
Ngoài ra, TS. Nguyễn Nhật Minh cho rằng, để cải thiện vị thế của người lao động, trước hết cần tăng khả năng lựa chọn thông qua bảo đảm cạnh tranh giữa các nền tảng, kiểm soát hành vi hạn chế cạnh tranh và hạn chế những ràng buộc độc quyền bất hợp lý. Mục tiêu là để tài xế có thể sử dụng nhiều ứng dụng hoặc chuyển đổi giữa các nền tảng với chi phí hợp lý.
Bên cạnh đó, chuyên gia đề xuất minh bạch cách tính phí và thu nhập, thông báo trước khi thay đổi điều khoản, giải thích các quyết định khóa tài khoản và xây dựng cơ chế khiếu nại hiệu quả. Đồng thời, cần nghiên cứu những hình thức đại diện và thương lượng tập thể phù hợp với đặc điểm lao động nền tảng.
Đặc biệt, theo TS. Minh, các chính sách hỗ trợ chuyển đổi sinh kế cần có sự phối hợp giữa Nhà nước và doanh nghiệp nền tảng. Những giải pháp như đào tạo lại, kết nối việc làm, bảo hiểm tai nạn và các cơ chế an sinh phù hợp có thể giúp người lao động giảm rủi ro, đồng thời có thêm lựa chọn khi muốn chuyển sang công việc khác.
Đối với doanh nghiệp nền tảng, việc chăm lo lực lượng tài xế vì thế không chỉ dừng ở điều chỉnh phí, thưởng doanh thu hay hỗ trợ chi phí vận hành. Những hoạt động hỗ trợ tiếp cận bảo hiểm, nâng cao kỹ năng và kết nối cơ hội nghề nghiệp cũng có thể góp phần cải thiện điều kiện làm việc và khả năng duy trì sinh kế của người lao động.
