 |
| Doanh nghiệp đóng BHXH trên nền lương thấp, quyền lợi người lao động bị thu hẹp. |
Khi tiền lương đóng bảo hiểm chưa phản ánh thu nhập thực tế
Trong quan hệ lao động, tiền lương làm căn cứ đóng BHXH là yếu tố quan trọng quyết định mức hưởng nhiều chế độ an sinh. Mức đóng càng sát với thu nhập thực tế, quyền lợi của người lao động càng được bảo đảm trong quá trình tham gia và khi phát sinh các rủi ro.
Tuy nhiên, thực tế tại một số doanh nghiệp cho thấy mức tiền lương kê khai đóng BHXH vẫn chưa phản ánh đầy đủ thu nhập mà người lao động nhận được. Một số đơn vị áp dụng cách phân tách thu nhập thành nhiều khoản, trong đó chỉ một phần được sử dụng làm căn cứ đóng BHXH, còn các khoản bổ sung được chi trả thường xuyên lại không được tính vào mức đóng.
Tình trạng này khiến quá trình tích lũy quyền lợi của người lao động bị thu hẹp. Trong thời gian làm việc, người lao động có thể nhận được mức thu nhập tương đối ổn định, song khi hưởng các chế độ bảo hiểm, mức giải quyết lại được tính trên nền tiền lương đóng BHXH thấp hơn nhiều so với thu nhập thực tế.
Thực tế kiểm tra tại nhiều địa phương thời gian qua cho thấy, một số doanh nghiệp còn vi phạm trong việc đăng ký lao động tham gia BHXH, kê khai mức tiền lương đóng chưa đúng quy định hoặc chậm điều chỉnh khi tiền lương của người lao động thay đổi. Những vi phạm này ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi hợp pháp của người lao động, đồng thời gây khó khăn cho công tác quản lý thu của cơ quan BHXH.
Chia sẻ về vấn đề này, ông Lê Hùng Sơn, Giám đốc BHXH Việt Nam, cho biết một thực tế đáng lưu ý hiện nay là nhiều doanh nghiệp đang đóng BHXH ở mức thấp hơn đáng kể so với thu nhập thực tế của người lao động. Có trường hợp mức đóng chỉ tương đương khoảng 50-60% thu nhập, thấp hơn mục tiêu hướng tới theo tinh thần Nghị quyết số 28-NQ/TW về cải cách chính sách BHXH.
Theo ông Lê Hùng Sơn, việc đóng BHXH thấp hơn thu nhập sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi của người tham gia, nhất là khi giải quyết các chế độ dài hạn như lương hưu. Khi nền tiền lương đóng thấp, mức hưởng của người lao động trong tương lai cũng bị kéo giảm, trong khi quá trình điều chỉnh quyền lợi sau này gặp nhiều khó khăn.
PGS.TS. Nguyễn Duy Phúc, chuyên gia về chính sách lao động, nhận định việc doanh nghiệp đóng BHXH trên mức thấp hơn thu nhập thực tế tạo ra sự bất lợi cho người lao động trong cả ngắn hạn và dài hạn. Trong thời gian làm việc, người lao động có thể nhận được khoản thu nhập cao hơn, nhưng khi gặp rủi ro như mất việc, suy giảm sức khỏe hoặc nghỉ hưu, quyền lợi lại được tính trên mức đóng thấp hơn.
Theo chuyên gia này, BHXH là cơ chế chia sẻ rủi ro và tích lũy an sinh lâu dài. Việc giảm mức đóng có thể giúp doanh nghiệp giảm một phần chi phí trước mắt, song làm suy giảm khả năng bảo vệ người lao động, ảnh hưởng đến mục tiêu mở rộng diện bao phủ và nâng cao chất lượng chính sách an sinh xã hội.
Mức đóng hôm nay quyết định quyền lợi ngày mai
Không ít người lao động chỉ nhận thấy sự bất lợi khi phát sinh nhu cầu hưởng chế độ. Chị Đỗ Thị Như Ý tại Huế là một trường hợp điển hình. Trong thời gian làm việc tại doanh nghiệp cũ, chị được đóng BHXH trên mức lương thấp hơn nhiều so với thu nhập thực nhận. Khi nghỉ việc, số tiền trợ cấp thất nghiệp nhận được chỉ khoảng 2,7 triệu đồng/tháng, gây khó khăn trong thời gian tìm kiếm công việc mới.
Theo quy định, mức hưởng trợ cấp thất nghiệp hằng tháng được tính bằng 60% mức bình quân tiền lương tháng đóng bảo hiểm thất nghiệp của sáu tháng liền kề trước khi thất nghiệp trong giới hạn pháp luật quy định. Khi mức tiền lương đóng bảo hiểm thấp, khoản hỗ trợ người lao động nhận được cũng giảm tương ứng.
Không dừng lại ở trợ cấp thất nghiệp, việc đóng BHXH thấp còn tác động trực tiếp đến các chế độ dài hạn như lương hưu. Đây là khoản thu nhập bảo đảm cuộc sống cho người lao động khi hết tuổi làm việc, được tính trên cơ sở quá trình tham gia và mức bình quân tiền lương tháng đóng BHXH.
TS. Nguyễn Thị Lan Hương, chuyên gia về lao động, cho rằng một bộ phận người lao động hiện chưa nhận thức đầy đủ về mối liên hệ giữa mức đóng BHXH và quyền lợi trong tương lai. Một số lao động chấp nhận việc doanh nghiệp đóng ở mức thấp để có thêm khoản thu nhập hiện tại, song chưa tính toán đầy đủ những rủi ro có thể phát sinh sau này.
Theo bà Hương, người sử dụng lao động phải chịu trách nhiệm chính trong việc thực hiện đúng quy định về tiền lương đóng BHXH. Doanh nghiệp thực hiện đầy đủ nghĩa vụ sẽ góp phần xây dựng quan hệ lao động ổn định, tạo niềm tin với người lao động và hạn chế các tranh chấp phát sinh.
Cùng với trách nhiệm của doanh nghiệp, người lao động cần chủ động theo dõi quá trình tham gia BHXH của bản thân thông qua ứng dụng VssID hoặc các kênh thông tin của cơ quan BHXH. Việc kiểm tra thường xuyên giúp phát hiện sớm tình trạng đóng thiếu, đóng sai, bảo vệ quyền lợi ngay trong quá trình làm việc.
Tăng kiểm tra, xử lý hành vi đóng BHXH không đúng quy định
Trước tình trạng một số doanh nghiệp chưa thực hiện đầy đủ nghĩa vụ BHXH, BHXH Việt Nam đang tăng cường thanh tra, kiểm tra dựa trên dữ liệu quản lý, tập trung vào các đơn vị có dấu hiệu vi phạm về lao động, tiền lương và mức đóng.
Trong 9 tháng năm 2026, toàn hệ thống BHXH đã kiểm tra 7.151 đơn vị, gồm 6.670 đơn vị sử dụng lao động và 481 cơ sở khám chữa bệnh BHYT. Qua kiểm tra, cơ quan BHXH yêu cầu đăng ký tham gia hoặc đóng bổ sung cho 60.710 lao động, với số tiền phải truy đóng hơn 222,2 tỷ đồng; thu hồi gần 433 tỷ đồng tiền chậm đóng BHXH, BHYT, bảo hiểm thất nghiệp.
Theo BHXH Việt Nam, cùng với công tác kiểm tra trực tiếp, ngành đang đẩy mạnh ứng dụng công nghệ, khai thác dữ liệu để nhận diện các dấu hiệu bất thường trong quá trình tham gia BHXH. Việc quản lý dựa trên dữ liệu giúp nâng cao khả năng giám sát, kịp thời phát hiện các trường hợp khai báo thiếu lao động, đóng không đúng mức hoặc kéo dài tình trạng chậm đóng.
Từ ngày 10/9/2026, Nghị định 283/2026/NĐ-CP của Chính phủ cũng bổ sung các quy định xử phạt trong lĩnh vực lao động, BHXH. Theo đó, hành vi đăng ký tiền lương làm căn cứ đóng BHXH bắt buộc thấp hơn quy định được xác định là hành vi trốn đóng BHXH và thuộc diện xử lý theo quy định.
Các chuyên gia cho rằng, để chính sách BHXH thực sự trở thành điểm tựa an sinh, cần sự thay đổi trong nhận thức của cả doanh nghiệp và người lao động. Doanh nghiệp cần xem việc đóng BHXH đúng, đủ là trách nhiệm xã hội, còn người lao động cần coi đây là khoản bảo đảm cho tương lai thay vì chỉ là phần thu nhập bị khấu trừ hàng tháng.
Một hệ thống BHXH bền vững cần được xây dựng trên nền tảng đóng góp thực chất, trong đó quyền lợi của người lao động gắn với quá trình làm việc và nghĩa vụ của người sử dụng lao động. Khi mức đóng được thực hiện đúng quy định, chính sách an sinh mới phát huy đầy đủ vai trò bảo vệ hàng triệu người lao động trước những biến động trong cuộc sống.
