 |
| Mở rộng cơ hội tham gia bảo hiểm thất nghiệp cho lao động thời vụ. |
Từ ngày 1/1/2026, Luật Việc làm 2025 và các quy định hướng dẫn về bảo hiểm thất nghiệp (BHTN) mở rộng đối tượng tham gia tới người làm việc theo hợp đồng lao động xác định thời hạn từ đủ một tháng trở lên. Quy định mới đưa thêm một bộ phận lao động có việc làm ngắn hạn, thường xuyên thay đổi công việc vào phạm vi bảo vệ của chính sách.
Sự thay đổi này đặc biệt đáng chú ý đối với lao động tại khu vực nông thôn. Trong nông nghiệp, lâm nghiệp, ngư nghiệp, diêm nghiệp, công việc thường phụ thuộc mùa vụ, thời tiết và chu kỳ sản xuất. Nhiều lao động làm việc trong thời gian ngắn rồi chuyển việc, khiến quá trình tham gia các chính sách bảo hiểm khó duy trì liên tục như lao động tại doanh nghiệp.
Theo ông Trần Tuấn Tú, Trưởng phòng Bảo hiểm thất nghiệp, Cục Việc làm (Bộ Nội vụ), chính sách hiện nay đã có những quy định linh hoạt hơn về đóng và hưởng BHTN đối với nhóm lao động này. Đây là cơ sở để chính sách thích ứng tốt hơn với đặc điểm việc làm, thu nhập của những ngành nghề có tính mùa vụ cao.
Cụ thể, người hưởng lương theo sản phẩm, theo khoán tại doanh nghiệp, tổ hợp tác, hợp tác xã, liên hiệp hợp tác xã, hộ kinh doanh hoạt động trong lĩnh vực nông nghiệp, lâm nghiệp, ngư nghiệp, diêm nghiệp có thể được đăng ký đóng BHTN hằng tháng, 3 tháng hoặc 6 tháng một lần, phù hợp hơn với chu kỳ sản xuất và nguồn thu nhập thực tế.
Với người làm việc theo hợp đồng có thời hạn từ đủ một tháng đến dưới 12 tháng, điều kiện hưởng trợ cấp thất nghiệp cũng tính đến đặc thù việc làm ngắn hạn. Người lao động phải có ít nhất 12 tháng đóng BHTN trong vòng 36 tháng trước khi chấm dứt hợp đồng để được xem xét hưởng trợ cấp theo quy định.
Điểm đáng chú ý là thời gian tham gia BHTN không nhất thiết phải liên tục. Những tháng đã đóng nhưng chưa sử dụng để hưởng trợ cấp được bảo lưu, cộng dồn theo quy định. Ông Trần Tuấn Tú đánh giá cơ chế này phù hợp với nhóm thường xuyên thay đổi việc làm hoặc làm việc theo mùa vụ, bởi quá trình đóng bảo hiểm ít bị gián đoạn về quyền lợi tích lũy.
Từ góc nhìn người lao động, khả năng cộng dồn thời gian đóng có ý nghĩa thiết thực. Anh Nguyễn Tuấn Anh, lao động thời vụ trong lĩnh vực chế biến nông sản tại Hải Phòng chia sẻ, công việc của anh thường kéo dài vài tháng theo từng đợt sản xuất. Nếu thời gian đóng BHTN được bảo lưu giữa các hợp đồng, người lao động sẽ yên tâm hơn khi chuyển việc và có thêm chỗ dựa nếu gặp giai đoạn thiếu việc làm.
Trong khi đó, anh Trần Văn Thực, ngư dân làm thuê trên tàu khai thác thủy sản tại Quảng Ninh cho biết, thu nhập của lao động đi biển phụ thuộc nhiều vào chuyến khai thác và thời tiết, công việc có thời điểm bị gián đoạn. Vì vậy, nếu có hợp đồng lao động và được tham gia BHTN, người lao động sẽ có thêm sự bảo đảm khi mất việc, đồng thời có cơ hội được hỗ trợ tìm việc hoặc học nghề.
Tuy nhiên, phạm vi mở rộng cần được hiểu đúng. Việc đưa hợp đồng từ đủ một tháng vào diện tham gia BHTN không đồng nghĩa mọi nông dân, ngư dân đều có thể đóng bảo hiểm. BHTN hiện vẫn là loại hình bảo hiểm bắt buộc gắn với quan hệ lao động thuộc phạm vi điều chỉnh của pháp luật, chưa phải loại hình người lao động tự do có thể tự nguyện tham gia.
Theo đó, một nông dân tự sản xuất trên ruộng của gia đình hay ngư dân tự tổ chức khai thác thủy sản hiện chưa thuộc diện tham gia BHTN nếu không có quan hệ lao động. Ngược lại, khi họ làm thuê cho doanh nghiệp, hợp tác xã, hộ kinh doanh hoặc người sử dụng lao động khác và ký hợp đồng từ đủ một tháng, cơ hội tiếp cận BHTN được mở ra.
Ranh giới này cho thấy vẫn còn khoảng trống đáng chú ý của hệ thống an sinh. Chính sách đã tiến thêm một bước về phía những người có việc làm thiếu ổn định, song lực lượng tự làm và lao động tự do vẫn đứng ngoài BHTN. Đây lại là nhóm có thu nhập dễ biến động và khả năng tự bảo đảm tài chính khi mất nguồn sinh kế thường hạn chế.
Bà Vũ Thị Minh Thu, Viện Khoa học Tổ chức và lao động (Bộ Nội vụ) đánh giá việc mở rộng đối tượng là điểm mới tích cực, giúp chính sách đến gần hơn với nhóm lao động yếu thế và những người có việc làm thiếu ổn định. Tuy nhiên, theo bà, về lâu dài cần tiếp tục nghiên cứu giải pháp mở rộng diện bao phủ tới lao động tự do không có hợp đồng.
Theo bà Vũ Thị Minh Thu, lao động tự do ở nông thôn và người làm nông nghiệp hiện gặp nhiều khó khăn trong tiếp cận các chính sách an sinh, BHXH, BHTN và BHYT. Từ thực tế đó, bà đề xuất có thể nghiên cứu hướng tham gia BHTN tự nguyện tương tự BHXH tự nguyện, qua đó mở thêm cơ hội bảo vệ cho nhóm chưa có quan hệ lao động.
Đề xuất này đáng chú ý bởi bản chất của BHTN rộng hơn một khoản tiền hỗ trợ khi mất việc. Người tham gia còn có thể tiếp cận các chính sách tư vấn, giới thiệu việc làm, đào tạo và nâng cao kỹ năng nghề theo quy định. Với lao động thời vụ, khả năng quay trở lại thị trường lao động nhanh có ý nghĩa lớn đối với thu nhập và ổn định cuộc sống.
Ở góc độ thị trường lao động, mở rộng BHTN cũng có thể tạo động lực thúc đẩy việc ký kết hợp đồng và từng bước chính thức hóa quan hệ việc làm. Khi người lao động nhận thấy quyền lợi gắn với hợp đồng, còn người sử dụng lao động thực hiện đầy đủ trách nhiệm bảo hiểm, phạm vi bao phủ an sinh có điều kiện mở rộng sâu hơn vào khu vực có việc làm thiếu ổn định.
