Hơn 1,6 triệu thanh niên “ba không”: Khoảng trống nhân lực trước yêu cầu tăng trưởng cao

Quý III/2026, cả nước ghi nhận khoảng 1,6 triệu thanh niên “ba không”. Ảnh minh họa.

Hơn 1,6 triệu thanh niên đứng ngoài việc làm và đào tạo

Trong bối cảnh Việt Nam hướng tới mục tiêu tăng trưởng kinh tế cao, nguồn nhân lực trẻ được kỳ vọng trở thành động lực quan trọng thúc đẩy năng suất lao động, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Tuy nhiên, một bộ phận đáng kể thanh niên vẫn chưa tìm được vị trí phù hợp trong thị trường lao động, đồng thời chưa tham gia các hoạt động giáo dục, đào tạo để nâng cao kỹ năng nghề nghiệp.

Theo số liệu công bố của Bộ Tài chính, năm 2021, cả nước có khoảng 2,02 triệu thanh niên thuộc nhóm “ba không”, tương đương 16,8% tổng số người trong độ tuổi 15-24. Đây là mức cao nhất giai đoạn 2021-2025, phản ánh tác động nghiêm trọng của đại dịch COVID-19 đối với cơ hội việc làm, hoạt động học tập và khả năng tiếp cận các chương trình đào tạo nghề.

Cùng với quá trình phục hồi kinh tế, tình trạng thanh niên không có việc làm, không tham gia học tập hoặc đào tạo (NEET) từng bước cải thiện. Năm 2022, cả nước còn khoảng 1,53 triệu người, chiếm 12,1%. Năm 2023, con số này là 1,56 triệu người, tương đương 12%. Đến năm 2024, quy mô tiếp tục giảm xuống khoảng 1,36 triệu người, chiếm 10,3%.

Tuy nhiên, xu hướng cải thiện bắt đầu chững lại trong năm 2025 khi số thanh niên NEET tăng lên khoảng 1,39 triệu người, chiếm 10,5%. So với năm trước, quy mô tăng 30.900 người, tỷ lệ tăng 0,2 điểm phần trăm. Diễn biến này cho thấy những khó khăn trong quá trình chuyển tiếp giữa giáo dục, đào tạo và việc làm vẫn chưa được giải quyết triệt để.

Thiết kế có sự hỗ trợ của AI.

Đáng chú ý, trong quý III/2026, cả nước ghi nhận khoảng 1,6 triệu thanh niên “ba không”, chiếm 11,2% tổng số thanh niên, tăng 195.100 người so với quý trước. So với cùng kỳ năm 2025, quy mô gần như tương đương, song tỷ lệ giảm 0,3 điểm phần trăm. Những biến động này phản ánh tính mùa vụ và những khó khăn trong quá trình gia nhập thị trường lao động.

Quý III thường trùng với thời điểm nhiều học sinh, sinh viên hoàn thành chương trình học và bắt đầu tìm kiếm việc làm. Trong giai đoạn chuyển tiếp, một bộ phận thanh niên cần thêm thời gian lựa chọn nghề nghiệp, tìm kiếm cơ hội phù hợp hoặc chuẩn bị kỹ năng. Tuy nhiên, tình trạng kéo dài có thể làm suy giảm khả năng tích lũy kinh nghiệm và phát triển nghề nghiệp.

Đáng quan tâm, nhóm thanh niên “ba không” còn bao gồm những người đã tốt nghiệp đại học, cao đẳng hoặc có trình độ chuyên môn kỹ thuật. Việc sở hữu bằng cấp chưa bảo đảm khả năng tiếp cận việc làm phù hợp, nhất là khi yêu cầu tuyển dụng thay đổi nhanh chóng. Đây là dấu hiệu cho thấy cần quan tâm hơn đến chất lượng đào tạo và khả năng đáp ứng nhu cầu doanh nghiệp.

Bên cạnh khoảng cách kỹ năng, những rào cản về điều kiện kinh tế, địa lý và khả năng tiếp cận thông tin cũng ảnh hưởng đến cơ hội của thanh niên. Người trẻ tại khu vực nông thôn, vùng sâu, vùng xa hoặc có hoàn cảnh khó khăn thường gặp nhiều trở ngại trong tiếp cận đào tạo nghề, dịch vụ việc làm và các chương trình hỗ trợ chuyển tiếp sang thị trường lao động.

Theo đánh giá của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) công bố tháng 9/2026, thách thức đối với thanh niên Việt Nam còn nằm ở chất lượng việc làm. Tỷ lệ thất nghiệp thanh niên quý II/2026 đạt 8,67%, gần gấp bốn lần tỷ lệ chung. Năm 2024, khoảng 57,5% lao động trẻ làm việc phi chính thức, trong khi tỷ lệ tham gia bảo hiểm xã hội đạt 41,4%.

Những số liệu này cho thấy cần phân biệt tình trạng NEET với thất nghiệp và việc làm thiếu bền vững. Theo phương pháp thống kê quốc tế, NEET bao gồm cả người thất nghiệp và người ngoài lực lượng lao động chưa tham gia giáo dục, đào tạo. Người có việc làm, kể cả việc làm phi chính thức, không mặc nhiên thuộc nhóm NEET. Sự phân biệt này có ý nghĩa quan trọng khi xây dựng chính sách.

Thu hẹp khoảng cách kỹ năng, đưa thanh niên trở lại thị trường lao động

Trong phân tích về việc làm thanh niên Việt Nam, Ngân hàng Thế giới (World Bank) chỉ ra sự thiếu tương thích giữa kiến thức, kỹ năng được đào tạo và yêu cầu của môi trường làm việc hiện đại. Cơ hội tiếp cận những vị trí đòi hỏi trình độ chuyên môn cao còn chịu tác động của cả chất lượng nguồn cung lao động và khả năng tạo việc làm của nền kinh tế.

Cùng quan điểm, ILO nhấn mạnh vai trò của hệ thống hướng nghiệp và hỗ trợ phát triển nghề nghiệp. Nhiều sinh viên tốt nghiệp có kiến thức chuyên môn nhưng thiếu trải nghiệm thực tế, kỹ năng thích ứng và thông tin về cơ hội tuyển dụng. Việc hỗ trợ cần được triển khai sớm, giúp người trẻ xác định lộ trình nghề nghiệp và chuẩn bị tốt hơn trước khi gia nhập thị trường lao động.

Chuyển đổi xanh và chuyển đổi số cũng đang mở ra những cơ hội nghề nghiệp mới. Theo nghiên cứu được ILO công bố tháng 9/2026, khoảng 3% thanh niên Việt Nam đang làm công việc xanh, trong khi hơn 30% việc làm của thanh niên có tiềm năng chuyển đổi theo hướng xanh. Khai thác cơ hội này đòi hỏi đầu tư mạnh hơn cho đào tạo kỹ năng và định hướng nghề nghiệp.

Trước thực trạng trên, Bộ Nội vụ kiến nghị các bộ, ngành, địa phương triển khai đồng bộ chính sách phát triển thanh niên, giáo dục, đào tạo và hỗ trợ tạo việc làm. Trọng tâm là tăng cường phối hợp giữa các cơ quan, hỗ trợ thanh niên chuyển tiếp sau tốt nghiệp, ưu tiên người trẻ tại nông thôn, phụ nữ trẻ, thanh niên dân tộc thiểu số và những nhóm có hoàn cảnh khó khăn.

Bộ Nội vụ cũng đề xuất Bộ Tài chính chỉ đạo Cục Thống kê tiếp tục hoàn thiện phương pháp thống kê NEET phù hợp chuẩn mực quốc tế. Việc phân tích nguyên nhân, đặc điểm từng nhóm thanh niên sẽ giúp xác định đúng đối tượng cần hỗ trợ. Đây là cơ sở quan trọng để xây dựng chính sách phù hợp, tránh áp dụng những giải pháp chung cho các nhóm có hoàn cảnh và nhu cầu khác nhau.

Về lâu dài, hệ thống giáo dục nghề nghiệp cần tăng cường liên kết với doanh nghiệp, mở rộng chương trình thực tập có trả lương, đào tạo theo đơn đặt hàng và phát triển kỹ năng số. Song song với đó, các trung tâm dịch vụ việc làm cần nâng cao năng lực dự báo nhu cầu nhân lực, cung cấp thông tin tuyển dụng và tư vấn nghề nghiệp phù hợp với từng nhóm thanh niên.

Phát triển kinh tế tư nhân, thúc đẩy khởi nghiệp sáng tạo và hoàn thiện chính sách an sinh cho lao động trẻ cũng là những giải pháp cần được quan tâm. Đặc biệt, thanh niên tại vùng sâu, vùng xa cần được hỗ trợ tiếp cận đào tạo nghề và cơ hội việc làm tại địa phương, hạn chế nguy cơ bị bỏ lại phía sau trong quá trình chuyển đổi cơ cấu kinh tế.

Với mục tiêu tăng trưởng nhanh, bền vững, Việt Nam cần khai thác hiệu quả hơn tiềm năng của lực lượng lao động trẻ. Giảm tỷ lệ thanh niên “ba không” đồng nghĩa với việc mở rộng cơ hội phát triển kỹ năng, tạo thêm việc làm có chất lượng và nâng cao năng suất lao động. Đây là nhiệm vụ quan trọng nhằm phát huy lợi thế dân số vàng, củng cố nền tảng tăng trưởng dài hạn.