Ngăn ngừa trốn, chậm đóng bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế

Cơ quan BHXH giải quyết thủ tục liên quan đến thu BHXH, BHYT với đơn vị sử dụng lao động.

Các hành vi vi phạm ngày càng phức tạp

Các chế tài xử lý vi phạm về đóng BHXH, BHYT, BH thất nghiệp được thể chế hoá cụ thể tại nhiều văn bản như Luật BHXH, Luật BHYT, Luật Việc làm, Bộ luật Hình sự và các Nghị định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực BHXH, BHYT trên các phương diện hành chính, dân sự và hình sự, nhằm tạo hành lang pháp lý vững chắc đảm bảo quyền lợi hợp pháp của người lao động.

Tuy nhiên, quá trình xử lý các vi phạm pháp luật về đóng BHXH, BHYT, BH thất nghiệp cũng đang gặp một số khó khăn nhất định; các hành vi vi phạm có xu hướng ngày càng phức tạp.

Thực tế hiện nay, thu nhập của NLĐ được hưởng tại một số doanh nghiệp cao hơn nhiều lần so tiền lương đăng ký tham gia BHXH, BH thất nghiệp; không ít đơn vị cố tình phân bổ thu nhập dưới các khoản thưởng như: thưởng hiệu quả công việc, thưởng hiệu quả kinh doanh, thưởng chuyên cần… hoặc dưới hình thức các khoản hỗ trợ xăng xe, điện thoại, đi lại, tiền nhà ở... nhằm mục đích trốn hoặc giảm mức đóng BHXH, BH thất nghiệp cho NlLĐ. Thậm chí một số trường hợp đối tượng cố tình không phối hợp, diễn ra tình trạng chống đối, thiếu cộng tác trong việc cung cấp thông tin, tài liệu cho Đoàn thanh tra chuyên ngành.

Một số đơn vị sử dụng lao động do khó khăn thực sự về sản xuất kinh doanh, ảnh hưởng đến khả năng tài chính của đơn vị nên việc chấp hành quyết định xử phạt hành chính, hoặc cố tình trốn tránh không hợp tác làm việc với đoàn thanh tra, không thực hiện giao dịch qua số tài khoản của đơn vị đã đăng ký kinh doanh, số dư tài khoản thường thấp hơn số tiền xử phạt vi phạm hành chính nên việc thực hiện cưỡng chế khấu trừ tiền qua tài khoản chưa thực sự hiệu quả.

Bên cạnh đó, một số quy định của pháp luật về xử phạt vi phạm hành chính lĩnh vực BHXH, BHYT, BH thất nghiệp chưa cụ thể dẫn đến còn có cách hiểu khác nhau, cần cơ quan có thẩm quyền hướng dẫn để thực hiện thống nhất. Chẳng hạn như quy định về xác định mức tiền phạt khi đơn vị khắc phục hết tiền chậm đóng trước thời điểm lập biên bản vi phạm hành chính; quy định về xử phạt hành vi chậm đóng, trốn đóng bảo hiểm tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp.

Ngăn ngừa từ sớm, từ xa

Việc người NSDLĐ vi phạm nghĩa vụ đóng BHXH, BHYT đã ảnh hưởng rất lớn đến việc giải quyết chế độ, chính sách cho NLĐ. Nhiều trường hợp NLĐ khi ốm đau, thai sản không được hưởng chế độ BHXH, BHYT hoặc đã đủ điều kiện nghỉ hưu nhưng do công ty chưa đóng tiền BHXH nên chưa thể chốt sổ để hưởng chế độ theo quy định.

Xuất phát từ thực tiễn, có thể đề xuất một số giải pháp để ngăn ngừa từ sớm, từ xa các hành vi vi phạm.

Một là, tăng cường tuyên truyền, phổ biến pháp luật về đóng BHXH, BHYT, BH thất nghiệp cho NLĐ, NSDLĐ (qua các mô hình, sản phẩm truyền thông…); hỗ trợ, tư vấn cho doanh nghiệp để nâng cao ý thức tuân thủ pháp luật.

Hai là, tăng cường quản lý, giám sát, đôn đốc thu đóng BHXH, BHYT, BH thất nghiệp. Sửa đổi, bổ sung các quy định, quy trình liên quan công tác quản lý thu, đôn đốc thực hiện trách nhiệm đóng BHXH, BHYT, BH thất nghiệp theo các quy định mới trong Luật BHXH, Luật BHYT sửa đổi năm 2024 bảo đảm phù hợp với nhiệm vụ và mô hình cơ quan BHXH sau tinh gọn.

Ba là, tăng cường thực hiện thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm hành chính theo đúng quy định, chú trọng thanh tra - kiểm tra đột xuất; nâng cao chất lượng xử phạt, cưỡng chế thi hành quyết định xử phạt vi phạm hành chính đảm bảo hiệu lực, hiệu quả trong công tác thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm hành chính; thực hiện xử phạt hành vi trốn đóng BHXH, BHYT, BH thất nghiệp làm cơ sở xử lý hình sự tội trốn đóng.

Bốn là, triển khai xây dựng Cơ sở dữ liệu về xử lý vi phạm hành chính về đóng BHXH, BHYT, BH thất nghiệp. Điều này góp phần quan trọng trong công tác thống kê, báo cáo về tình hình vi phạm hành chính và áp dụng biện pháp xử lý hành chính, trong việc xác định các trường hợp vi phạm hành chính nhiều lần, tái phạm, đủ yếu tố cấu thành tội phạm để áp dụng tình tiết tăng nặng trong quá trình ban hành quyết định xử phạt hoặc chuyển sang cơ quan tiến hành tố tụng để xử lý hình sự theo quy định của pháp luật.

Năm là, cơ quan BHXH các địa phương cần chủ động tăng cường phối hợp UBND các cấp xác định và theo dõi người lao động, người sử dụng lao động thuộc đối tượng tham gia BHXH, BHYT, BH thất nghiệp theo quy định; đôn đốc trách nhiệm đóng của NSDLĐ và NLĐ, giảm tình trạng chậm đóng, trốn đóng BHXH, BHYT.

Sáu là, hoàn thiện cơ sở dữ liệu quốc gia về bảo hiểm, kết nối, chia sẻ với cơ sở dữ liệu các ngành khác phục vụ công tác quản lý BHXH; tăng cường phối hợp chia sẻ dữ liệu với ngành thuế để nắm tình hình sức khỏe doanh nghiệp kịp thời có biện pháp xử lý tránh phát sinh nợ kéo dài.

Bẩy là, xây dựng Quy chế phối hợp liên ngành Tòa án - Viện Kiểm sát - Công an - BHXH tỉnh về tuyên truyền, phổ biến, triển khai kiến nghị, điều tra, khởi tố, xét xử đối với tội danh trốn đóng theo Điều 216 Bộ luật Hình sự.

Tám là, chủ động triển khai việc cung cấp danh sách đơn vị nợ cho tổ chức Công đoàn theo Quy chế phối hợp số 2339/QCPH-TLĐ-BHXH ngày 31/7/2023 giữa Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam và BHXH Việt Nam. Trong đó, tổ chức Công đoàn có trách nhiệm phối hợp cơ quan BHXH cập nhật, nắm bắt thông tin về "sức khỏe" của doanh nghiệp khi bắt đầu có dấu hiệu chậm đóng BHXH. Khi số tiền chậm đóng càng nhỏ, tiền lãi càng ít thì doanh nghiệp sẽ càng có điều kiện để khắc phục hơn.

(Theo Ban Pháp chế, Bảo hiểm xã hội Việt Nam)