Thêm công cụ ngăn ngừa trục lợi bảo hiểm xã hội từ sớm, từ xa

Tòa án nhân dân khu vực 4 - Thái Nguyên xét xử vụ án mượn hồ sơ đi làm (ảnh do BHXH cơ sở Phú Lương cung cấp).

Từ bản án “trả lại tên”

Tháng 7/2026, Tòa án Nhân dân khu vực 4 - Thái Nguyên đã xét xử vụ án về việc tranh chấp yêu cầu tuyên bố hợp đồng lao động vô hiệu do người lao động sử dụng thông tin cá nhân của người khác để giao kết hợp đồng lao động và tham gia bảo hiểm xã hội (BHXH).

Nguyên đơn là chị Nguyễn Thị Mai Hiên (sinh năm 1992, mã số BHXH 01913400178). Vụ việc bắt đầu từ khi bà Lương Thị Lý (có quan hệ họ hàng với chị Hiên) mượn chứng minh nhân dân, sổ hộ khẩu, sơ yếu lý lịch để ký hợp đồng vào làm việc tại Công ty TNHH BanPo Việt Nam (viết tắt Công ty BanPo), từ tháng 6/2013 đến tháng 9/2015 và được cấp sổ BHXH với mã số 01913400979 tên Nguyễn Thị Mai Hiền, sinh ngày 23/12/1992.

Nguyên nhân bà Lý phải mượn thông tin hồ sơ như trên là do vào thời điểm năm 2013, Công ty BanPo chỉ tuyển công nhân dưới 33 tuổi. Để đủ điều kiện được tuyển dụng làm việc, trong khi tuổi thật của bản thân đã cao, bà Lý buộc phải mượn số chứng minh nhân dân, sổ hộ khẩu, sơ yếu lý lịch của cháu gọi bà bằng dì ruột (tên Nguyễn Thị Mai Hiên) để xin vào làm việc.

Trong khoảng thời gian bà Lý đi làm, chị Hiên cũng làm trong Công ty BanPo, ký kết và thực hiện hợp đồng lao động khác với Công ty cũng bằng thông tin cá nhân thật và đóng bảo hiểm theo một sổ BHXH khác có mã số là 1913400178.

Bà Lý cũng xác nhận các hợp đồng lao động giữa Công ty BanPo (hiện nay là Công ty Shints) với bà đều thể hiện thông tin người lao động là thông tin của chị Hiên, nhưng người thực tế và trực tiếp thực hiện hợp đồng lao động là bà chứ không phải chị Hiên. Xuất phát từ hợp đồng lao động đó mà các sổ BHXH có liên quan cũng bị sai lệch theo về thông tin trên giấy tờ và người thực hiện đóng bảo hiểm thực tế và quyền lợi thực tế, ảnh hưởng đến quyền lợi ích hợp pháp của chính bà Lý và chị Hiên.

Nhận thấy hợp đồng lao động giữa Công ty BanPo với bà Lý dưới tên mình để được cấp sổ BHXH làm ảnh hưởng trực tiếp đến việc tham gia BHXH của bản thân, nên chị Hiên đã làm đơn, đề nghị Toà án tuyên bố các hợp đồng lao động được ký kết thực hiện giữa Công ty BanPo và bà Lương Thị Lý trong khoảng thời gian từ tháng 6/2013 đến tháng 9/2015 theo sổ BHXH số 1913400979 tên Nguyễn Thị Mai Hiền, là vô hiệu, không yêu cầu Tòa án giải quyết hậu quả hợp đồng.

Căn cứ thông tin hồ sơ hợp đồng lao động, thông tin khai báo từ các bên và nhất là từ dữ liệu cơ quan BHXH, Tòa án Nhân dân khu vực 4 - Thái Nguyên, tuyên bố Hợp đồng lao động giữa bà Lương Thị Lý (sử dụng dưới tên chị Nguyễn Thị Mai Hiền) với Công ty TNHH BanPo Việt Nam trong khoảng thời gian không liên tục từ tháng 06/2013 đến tháng 08/2015 (theo số sổ BHXH 1913400979) là hợp đồng vô hiệu.

Ngăn ngừa từ sớm, từ xa

Một vụ án khác cũng liên quan đến lĩnh vực BHXH rất đáng chú ý. Ngày 30/8 vừa qua, Viện kiểm sát nhân dân khu vực 13 cho biết, đã phối hợp Tòa án nhân dân cùng cấp mở phiên tòa xét xử vụ án dân sự vào ngày 28/8, yêu cầu bà N.T.N.L. (69 tuổi, trú tại xã Tây Hòa, Đắk Lắk) hoàn trả số tiền trợ cấp BHXH đã nhận không đúng quy định.

Theo hồ sơ vụ án, bà L. đã kê khai thông tin không đúng sự thật để được giải quyết chế độ trợ cấp. Từ ngày 1/8/2010 đến 30/7/2024, người phụ nữ này đã nhận tổng cộng hơn 170 triệu đồng từ quỹ BHXH. Kết thúc phiên tòa, bà N.T.N.L. bị buộc hoàn trả hơn 170 triệu đồng đã nhận trợ cấp không đúng quy định.

Từ 2 vụ án nói trên có thể thấy các vụ việc gian lận, kê khai không trung thực thông tin trong lĩnh vực BHXH rất phức tạp và rất khó kiểm soát. Chỉ bằng việc mượn tên, thông tin hồ sơ của người khác như vụ việc ở Thái Nguyên hay việc kê khai thông tin “khác đi”, cả đơn vị sử dụng lao động (đóng vai trò tuyển dụng) hay các cơ quan chức năng rất khó phát hiện.

Nguyên nhân chủ yếu là do các thông tin dữ liệu giữa các cơ quan đơn vị bị phân mảnh. Trong quy trình thủ tục, các thông tin chủ yếu được các bên xác nhận thông qua các văn bản giấy, luân chuyển thủ công nên dễ bị làm giả, làm sai lệch thông tin. Do quy trình quản lý dữ liệu các bên cũng độc lập, không có sự liên thông nên khó có sự đối soát, kiểm soát khi cần.

Trong lĩnh vực BHXH, việc kê khai, sử dụng thông tin không đúng có thể gây hậu quả rất phức tạp, ảnh hưởng rất lớn đến quyền lợi hưởng của người lao động. Thực tiễn cũng đã ghi nhận không ít các trường hợp cố tình làm giả thông tin và trục lợi, hưởng quyền lợi BHXH trong nhiều năm; như trường hợp tại Đắk Lắk vừa nêu diễn ra trong 14 năm. Ngay cả khi đã có phán quyết của Tòa án, việc thu hồi tiền đã chi trả rất khó khăn và vô cùng phức tạp (nhất là trường hợp người hưởng đã già hay thậm chí là đã mất).

Trong bối cảnh đó, BHXH Việt Nam đã và đang đẩy mạnh quá trình chuyển đổi sử dụng số định danh cá nhân/căn cước công dân để thay thế mã số BHXH từ tháng 8/2026 cho đến nay.

Cụ thể hơn, theo kế hoạch của BHXH Việt Nam, quá trình chuyển đổi được thực hiện theo 2 giai đoạn. Giai đoạn 1, từ ngày 15/8/2026 đến trước ngày 1/9/2026, tập trung chuẩn hóa dữ liệu người tham gia, đơn vị tham gia BHXH, BHYT; bảo đảm đủ điều kiện thực hiện chuyển đổi sang số định danh cá nhân/căn cước công dân và bộ mã quản lý; đồng thời hoàn thành nâng cấp phần mềm, chuẩn bị hạ tầng kỹ thuật và phương án chuyển đổi.

Đây cũng là thời gian để các đơn vị trong toàn hệ thống rà soát, cập nhật, điều chỉnh, “làm sạch”, “chuẩn hóa” dữ liệu người tham gia chưa có số định danh cá nhân/căn cước công dân hoặc chưa được xác thực với Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư.

Giai đoạn 2 bắt đầu từ ngày 1/9/2026, thực hiện chuyển đổi tập trung trên toàn bộ các hệ thống nghiệp vụ theo lịch của Trung tâm Công nghệ thông tin và Chuyển đổi số, BHXH Việt Nam.

Cũng cần nhấn mạnh thêm rằng, trước đó, từ nhiều năm liền, cơ quan BHXH đã liên tục đồng bộ mã số người tham gia BHXH với số định danh cá nhân/căn cước công dân, trên cơ sở kết nối liên thông Cơ sở dữ liệu quốc gia bảo hiểm với Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư. Đến nay, khi tỷ lệ đồng bộ đã khá cao, các yếu tố về hạ tầng được đảm bảo tích cực hơn, BHXH Việt Nam quyết liệt chỉ đạo việc chuyển đổi sử dụng số định danh cá nhân/căn cước công dân để thay thế mã số BHXH.

Nhìn lại từ bản án “mượn tên” đã nêu ở trên, việc sử dụng luôn số định danh cá nhân/căn cước công dân (trước kia là số chứng minh thư nhân dân) làm dữ liệu hồ sơ tham gia, thụ hưởng BHXH sẽ giúp các bên dễ dàng nhận diện sự trùng lặp từ việc đối soát thường xuyên, sử dụng các tính năng phần mềm để cảnh báo trùng lặp hay hiện đại hơn là nhận diện bằng các công cụ trí tuệ nhân tạo. Từ đây sẽ có thêm công cụ hữu hiệu để ngăn ngừa từ sớm, từ xa các trường hợp làm giả hồ sơ, kê khai không đúng thông tin nhằm mục đích trục lợi BHXH.

Cũng từ đây, điều cần được nhấn mạnh và chuyển tải đến đông đảo người lao động và cả các đơn vị sử dụng lao động là phải tuân thủ đúng các quy định pháp luật, kê khai trung thực thông tin trong quá trình làm thủ tục hồ sơ nói chung và trong lĩnh vực BHXH nói riêng. Bằng việc liên thông, đồng bộ dữ liệu giữa các cơ quan nhà nước, quy trình kiểm soát, đối soát từ cơ quan BHXH sẽ ngày càng chặt chẽ, các trường hợp cố tình trục lợi sẽ dễ dàng bị phát hiện và xử lý theo quy định của pháp luật.