Từ một vụ kiện dân sự, thêm hướng xử lý tình trạng nợ bảo hiểm xã hội

Công ty MD bị Viện Kiểm sát nhân dân khu vực 12 khởi kiện dân sự vì hành vi nợ bảo hiểm xã hội.

Vụ án nhỏ, vấn đề lớn

Ngày 7/9/2026, Tòa án nhân dân khu vực 12 mở phiên tòa xét xử sơ thẩm vụ án dân sự công ích về việc “Yêu cầu thực hiện nghĩa vụ nộp tiền bảo hiểm” theo đơn khởi kiện của Viện Kiểm sát nhân dân khu vực 12 đối với Công ty MD. Trước đó, Tòa án cũng đã ban hành Quyết định số 164/2026/QĐXXST-DS ngày 27/8/2026 đưa vụ án ra xét xử.

Theo hồ sơ vụ án, Công ty MD có trụ sở tại thôn Lương Xá, nay là thôn Lương Đình (xã Ứng Thiên, TP. Hà Nội), do ông D.H.A làm giám đốc và là người đại diện theo pháp luật. Công ty hiện đang hoạt động và kê khai đóng BHXH cho 5 người lao động tại BHXH cơ sở Ứng Hòa.

Trong nhiều năm liền, Công ty MD không thực hiện đầy đủ nghĩa vụ đóng BHXH bắt buộc cho người lao động. Cơ quan BHXH đã nhiều lần kiểm tra, làm việc trực tiếp, gửi thông báo kết quả đóng, văn bản đôn đốc và yêu cầu Công ty MD khắc phục, song tình trạng nợ vẫn kéo dài.

Đến tháng 5/2026, Công ty MD còn nợ hơn 264,8 triệu đồng BHXH. Chỉ sau khi cơ quan BHXH phối hợp với Viện Kiểm sát nhân dân khu vực 12 thực hiện quyền khởi kiện dân sự công ích, Công ty MD mới nộp được một phần số tiền nợ. Tuy nhiên, đến thời điểm vụ việc được đưa xét xử, Công ty MD vẫn còn nợ hơn 158,5 triệu đồng.

Tại phiên tòa, đại diện Công ty MD thừa nhận hành vi vi phạm của mình và đề nghị được trả dần trong 6 tháng. Tuy nhiên, Hội đồng xét xử xác định nghĩa vụ đóng BHXH là nghĩa vụ bắt buộc theo quy định pháp luật, không thể phụ thuộc vào đề nghị đơn phương của doanh nghiệp.

Do đó, bản án sơ thẩm đã chấp nhận toàn bộ yêu cầu khởi kiện của Viện Kiểm sát nhân dân khu vực 12, buộc Công ty MD phải nộp ngay số tiền 158.552.221 đồng, trong đó có hơn 126,6 triệu đồng thuộc diện phải đóng và gần 31,94 triệu đồng là khoản tiền lãi phát sinh theo quy định; đồng thời tiếp tục thực hiện đầy đủ nghĩa vụ đóng BHXH kể từ ngày 1/9/2026.

Xét về quy mô, số tiền nợ BHXH của Công ty MD không lớn so với nhiều doanh nghiệp khác đang nợ hàng chục, thậm chí hàng trăm tỷ đồng trên cả nước. Tuy nhiên, vụ việc này lại phản ánh một thực trạng khá điển hình về việc chậm đóng, trốn đóng BHXH hiện nay.

Trước đây, trong nhiều trường hợp, cơ quan BHXH đã áp dụng nhiều biện pháp nghiệp vụ như kiểm tra, thanh tra, gửi thông báo, đối thoại và đôn đốc nhiều lần, nhưng các doanh nghiệp vẫn cố tình chây ỳ chậm đóng, trốn đóng BHXH. Chỉ khi cơ chế khởi kiện được triển khai, một số doanh nghiệp mới bắt đầu khắc phục nghĩa vụ của mình.

Thực tế tại nhiều địa phương cũng cho thấy hiệu quả bước đầu của cơ chế phối hợp giữa cơ quan BHXH và Viện Kiểm sát nhân dân. Tại Hà Nội, sau thời gian ngắn thực hiện, Viện Kiểm sát nhân dân các cấp đã đôn đốc gần 2.000 đơn vị sử dụng lao động, xác định số tiền chậm đóng hơn 219,7 tỷ đồng, trong đó các doanh nghiệp đã khắc phục hơn 111,6 tỷ đồng - tương đương gần 46% số nợ được rà soát.

Ngoài Hà Nội, những địa phương khác như Quảng Ninh, TP. Hồ Chí Minh, Đà Nẵng… cũng đang triển khai cơ chế chuyển hồ sơ sang Viện Kiểm sát nhân dân để xem xét khởi kiện đối với các doanh nghiệp chậm đóng, trốn đóng BHXH kéo dài.

Đã rõ hướng xử lý nợ bảo hiểm xã hội

Theo BHXH Việt Nam, tỷ lệ chậm đóng, trốn đóng BHXH trên tổng số phải thu đã giảm từ khoảng 3,75% năm 2016 xuống còn 2,54% năm 2025 - mức thấp nhất từ trước đến nay. Điều này phản ánh hiệu quả của việc tăng cường thanh tra, kiểm tra và hoàn thiện pháp luật trong lĩnh vực BHXH.

Phiên tòa xét xử vụ kiện dân sự nợ BHXH, với nguyên đơn là Viện Kiểm sát nhân dân khu vực 12 (Hà Nội).

Tuy nhiên, vẫn còn nhiều doanh nghiệp cố tình kéo dài thời gian nộp hoặc chỉ thực hiện nghĩa vụ khi đối mặt với các biện pháp mạnh. Việc các doanh nghiệp nợ BHXH kéo dài đã làm ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi của người lao động như khám chữa bệnh, thai sản, ốm đau, thất nghiệp, hưu trí…; đồng thời gây hệ lụy cho việc đảm bảo trật tự an toàn xã hội.

Đối với người lao động, việc doanh nghiệp nợ BHXH không chỉ là câu chuyện chậm nộp tiền vào quỹ, mà còn có thể khiến họ không được xác nhận quá trình tham gia, gặp khó khăn khi giải quyết các chế độ hoặc khi nghỉ việc, nghỉ hưu. Bởi thế, khởi kiện dân sự công ích là cần thiết, vì điều này được coi là một trong những giải pháp xử lý hiệu quả các vi phạm.

Điểm đáng chú ý của vụ án Công ty MD, đó là nguyên đơn không phải cơ quan BHXH hay người lao động, mà là Viện Kiểm sát nhân dân - với tư cách chủ thể khởi kiện vụ án dân sự công ích. Cơ chế này giúp khắc phục khoảng trống pháp lý trước đây, khi nhiều người lao động e ngại khởi kiện doanh nghiệp đang sử dụng mình, còn cơ quan BHXH gặp không ít khó khăn trong việc thu hồi nợ bằng các biện pháp hành chính.

Việc Viện Kiểm sát nhân dân tham gia vụ kiện, với vai trò bảo vệ lợi ích công, đã tạo thêm sức nặng cho quá trình xử lý vi phạm; đồng thời góp phần bảo vệ quỹ BHXH và quyền lợi của nhiều người lao động cùng lúc. Những kết quả bước đầu tại Hà Nội và một số địa phương cho thấy, đây là hướng đi có tính khả thi và cần tiếp tục được nhân rộng.

Tuy nhiên, qua vụ án trên phải khẳng định, khởi kiện dân sự công ích là một công cụ quan trọng, nhưng chưa phải là giải pháp duy nhất để xử lý triệt để tình trạng nợ BHXH. Đặc biệt, muốn hóa giải được bài toán nợ BHXH, các cơ quan chức năng cần lưu ý triển khai đồng bộ các giải pháp.

Thứ nhất, cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế phối hợp giữa các cơ quan như BHXH, Viện Kiểm sát nhân dân, Tòa án nhân dân, Thi hành án, Công an, Công đoàn và chính quyền địa phương, để rút ngắn thời gian xử lý các vụ việc có dấu hiệu chậm đóng, trốn đóng BHXH.

Thứ hai, tăng cường công khai danh sách các doanh nghiệp nợ BHXH kéo dài; đồng thời áp dụng đầy đủ các chế tài theo Luật BHXH năm 2024 đối với hành vi chậm đóng, trốn đóng, bao gồm xử phạt hành chính, buộc nộp đủ số tiền phải đóng (gồm cả tiền lãi). Thậm chí, cần xem xét trách nhiệm hình sự đối với hành vi trốn đóng BHXH theo quy định của pháp luật.

Thứ ba, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ giúp người lao động có thể thường xuyên theo dõi quá trình đóng - hưởng BHXH của mình và kịp thời phản ánh, khiếu nại khi bị doanh nghiệp nợ BHXH, qua đó hạn chế việc quyền lợi bị ảnh hưởng, chiếm dụng trong thời gian dài.

Thứ tư, cần xây dựng cơ chế cảnh báo sớm đối với những doanh nghiệp có dấu hiệu chậm đóng BHXH nhiều kỳ liên tiếp, để cơ quan quản lý có biện pháp can thiệp trước khi khoản tiền chậm đóng trở thành khoản nợ kéo dài.

Bản án đối với Công ty MD có giá trị vượt ra ngoài phạm vi một tranh chấp cụ thể. Thông điệp mà vụ án gửi đi là nghĩa vụ đóng BHXH không chỉ được xử lý bằng các biện pháp nhắc nhở, đôn đốc, mà đã có thêm cơ chế tư pháp để buộc doanh nghiệp thực hiện trách nhiệm của mình.

Đáng chú ý, trong bối cảnh hệ thống pháp luật BHXH đã bổ sung nhiều chế tài mạnh hơn và cơ chế khởi kiện dân sự công ích đang được triển khai tại nhiều địa phương, việc phát hiện sớm, khởi kiện kịp thời và thi hành nghiêm các bản án sẽ góp phần nâng cao tính tuân thủ pháp luật của người sử dụng lao động, bảo vệ tốt hơn quyền lợi của người lao động và sự bền vững của chính sách BHXH.