 |
| Chuyển đổi số đang tạo thêm dư địa mở rộng bao phủ BHXH. Ảnh AI minh họa. |
Hơn 101 triệu người được chuẩn hóa dữ liệu định danh
Với hàng chục triệu người tham gia, thụ hưởng chính sách, BHXH là lĩnh vực quản lý khối lượng dữ liệu lớn, gắn trực tiếp với quá trình đóng, hưởng của mỗi cá nhân trong nhiều năm. Thực hiện Nghị quyết số 57-NQ/TW, ứng dụng khoa học, công nghệ, chuyển đổi số đang tạo điều kiện để cơ quan BHXH đổi mới phương thức quản lý, phục vụ người dân thuận tiện hơn.
Một bước tiến quan trọng là chuyển đổi mã số BHXH sang số định danh cá nhân, căn cước công dân. BHXH Việt Nam đã chuyển đổi thành công cho hơn 101,49 triệu người trên phần mềm Thu, quản lý sổ, thẻ, đạt 99,17% tổng số người thuộc phạm vi chuyển đổi. Kết quả này tạo nền tảng để thống nhất thông tin của mỗi cá nhân trên hệ thống.
Giá trị của dữ liệu định danh thể hiện rõ khi người lao động thay đổi nơi làm việc, nơi cư trú hoặc phương thức tham gia BHXH. Một mã định danh thống nhất giúp cơ quan quản lý thuận lợi đối chiếu quá trình đóng, hưởng, hạn chế sai lệch thông tin, bảo toàn lịch sử tham gia. Người dân cũng có thể chủ động kiểm tra dữ liệu, phát hiện những thông tin cần điều chỉnh.
Trên nền dữ liệu ngày càng đầy đủ, hệ thống quản lý BHXH đang chuyển dần sang môi trường số. Mỗi năm, Cổng giao dịch điện tử của ngành tiếp nhận, xử lý gần 100 triệu lượt hồ sơ. Quy mô giao dịch lớn cho thấy công nghệ đã trở thành hạ tầng thiết yếu, giúp giảm áp lực xử lý thủ công, rút ngắn thời gian thực hiện thủ tục cho người dân, doanh nghiệp.
 |
| Ảnh AI minh họa. |
Sự thay đổi được thúc đẩy mạnh kể từ khi ứng dụng VssID - BHXH số ra mắt tháng 11/2020. Sau gần một năm, cả nước có hơn 23 triệu tài khoản giao dịch điện tử cá nhân được đăng ký, phê duyệt. Đến tháng 9/2026, số tài khoản đã vượt 36 triệu, mở rộng khả năng tiếp cận thông tin BHXH qua thiết bị số của người dân.
Hiện 28 hệ thống phần mềm cho phép xử lý toàn bộ quy trình nghiệp vụ trên môi trường số. Toàn bộ dịch vụ công của ngành được cung cấp trực tuyến mức độ 4, giúp người dân, doanh nghiệp thực hiện giao dịch 24/7 qua nhiều phương thức. Khoảng cách địa lý, thời gian đi lại, yêu cầu tiếp xúc trực tiếp từng bước được thu hẹp trong quá trình giải quyết thủ tục.
Chuyển đổi số cũng đi sâu vào khâu chi trả. Trong kỳ chi trả tháng 10/2026, hệ thống BHXH thực hiện chi trả cho hơn 3,56 triệu người hưởng BHXH hằng tháng, gần 96% nhận qua phương thức thanh toán phi tiền mặt. Người hưởng chế độ ốm đau, thai sản, dưỡng sức, trợ cấp thất nghiệp đã nhận tiền qua tài khoản ngân hàng.
Từ tháng 5/2026, sổ BHXH điện tử có thể được sử dụng trong giải quyết chế độ theo quy định. “Tài khoản hưởng an sinh xã hội” trên VNeID cũng tạo thêm nền tảng để người dân nhận lương hưu, trợ cấp BHXH, các khoản hỗ trợ xã hội qua môi trường số. Dòng tiền an sinh qua đó được hướng tới phương thức chi trả trực tiếp, minh bạch, thuận tiện hơn.
Công nghệ đưa chính sách đến gần nhóm lao động khó tiếp cận
Chuyển đổi số BHXH đang hướng tới những giá trị thiết thực hơn việc số hóa hồ sơ. Trọng tâm là khai thác dữ liệu để nhận diện nhóm lao động chưa tham gia, phân tích nhu cầu, thiết kế cách tiếp cận phù hợp. Đây là yêu cầu quan trọng khi độ bao phủ BHXH vẫn còn khoảng cách khá lớn so với quy mô lực lượng lao động.
Năm 2025, cả nước có hơn 21,5 triệu người tham gia BHXH, tương ứng 45,1% lực lượng trong độ tuổi lao động. Trong 9 tháng năm 2026, số người tham gia tăng lên hơn 22,64 triệu, chiếm 46,7%. Riêng BHXH bắt buộc đạt 20,05 triệu người, tăng khoảng 1,14 triệu người so với năm 2025.
Như vậy, hơn một nửa lực lượng lao động trong độ tuổi vẫn đứng ngoài hệ thống BHXH. Khoảng trống tập trung nhiều ở lao động tự do, lao động nông thôn, lao động thời vụ cùng những mô hình việc làm mới. Shipper, lái xe công nghệ, người bán hàng trực tuyến là những nhóm có thu nhập song khó tiếp cận BHXH theo mô hình quan hệ lao động truyền thống.
 |
| Ảnh AI minh họa. |
Theo một khảo sát của Ngân hàng Thế giới tại Việt Nam được dẫn trong báo cáo, hơn 90% lao động nền tảng xem công việc này là nguồn thu nhập chính, song tỷ lệ tham gia BHXH mới khoảng 20%. Trong khi đó, kinh tế nền tảng đang tạo khoảng 2 triệu việc làm. Khoảng cách này cho thấy một bộ phận lao động lớn đang thiếu lớp bảo vệ thu nhập dài hạn.
Dữ liệu số có thể góp phần thay đổi cách tiếp cận nhóm lao động này. Khi dữ liệu dân cư, việc làm, thu nhập cùng thông tin tham gia an sinh được kết nối phù hợp, cơ quan quản lý có thêm cơ sở nhận diện nhóm cần vận động, hỗ trợ. Nền tảng thanh toán trực tuyến cũng giúp người lao động thực hiện đóng BHXH linh hoạt, thuận tiện hơn so với phương thức truyền thống.
Sự thuận tiện còn có ý nghĩa củng cố niềm tin đối với chính sách. Khi người lao động có thể tự kiểm tra quá trình đóng, theo dõi quyền lợi, nhận thông báo, thực hiện thủ tục trực tuyến, chính sách BHXH trở nên gần gũi hơn. Minh bạch dữ liệu cũng giúp người tham gia chủ động bảo vệ quyền lợi, hạn chế tình trạng thiếu thông tin về quá trình đóng tại doanh nghiệp.
Yêu cầu mở rộng bao phủ càng trở nên cấp thiết khi Việt Nam bước nhanh vào quá trình già hóa dân số. Dự báo đến năm 2030, số người từ 60 tuổi trở lên sẽ đạt gần 18 triệu người. Nếu thiếu nguồn thu nhập ổn định khi hết tuổi lao động, áp lực tài chính có thể chuyển sang gia đình, trợ giúp xã hội, ngân sách nhà nước trong dài hạn.
Hướng tới 29,33 triệu người tham gia BHXH năm 2030
Mục tiêu đến năm 2030 là nâng tỷ lệ lực lượng lao động trong độ tuổi tham gia BHXH lên 60%, tương đương khoảng 29,33 triệu người. So với hơn 22,64 triệu người trong 9 tháng năm 2026, hệ thống cần thu hút thêm hàng triệu người tham gia trong những năm tới. Đây là khoảng cách lớn, đòi hỏi đồng thời hoàn thiện chính sách, đổi mới phương thức tiếp cận.
Cùng với mục tiêu về BHXH, khoảng 45% lực lượng lao động trong độ tuổi được định hướng tham gia bảo hiểm thất nghiệp; 60% người sau độ tuổi nghỉ hưu được hưởng lương hưu, BHXH hằng tháng, trợ cấp hưu trí xã hội. Những mục tiêu này đặt ra yêu cầu xây dựng hệ thống an sinh có khả năng bao phủ rộng hơn trước những biến đổi của thị trường lao động.
Chiến lược phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số ngành BHXH giai đoạn 2026-2030 đặt mục tiêu tỷ lệ hồ sơ dịch vụ công trực tuyến đạt tối thiểu 80% trong năm 2026, mức hài lòng của người dân, doanh nghiệp đạt 95%. Toàn bộ thủ tục đủ điều kiện được định hướng thực hiện độc lập với địa giới hành chính.
Hệ thống BHXH cũng tiếp tục hoàn thiện kết nối với Cổng Dịch vụ công quốc gia, VNeID, Trung tâm dữ liệu quốc gia, đẩy mạnh thanh toán phi tiền mặt trong chi trả chế độ. Khi các nền tảng được liên thông, người dân có thể tiếp cận chính sách qua một hệ sinh thái số thống nhất hơn, giảm việc khai báo lại thông tin đã có trong cơ sở dữ liệu.
Nghị quyết số 57-NQ/TW mở ra yêu cầu chuyển đổi mạnh hơn, lấy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số làm động lực phát triển. Với hệ thống BHXH, hiệu quả cuối cùng cần được thể hiện bằng những thay đổi cụ thể như thủ tục thuận tiện hơn, dữ liệu chính xác hơn, quyền lợi được giải quyết nhanh hơn, thêm nhiều lao động bước vào lưới an sinh.
