“Giá đỡ” an sinh cho lao động phi chính thức

BHXH tự nguyện - “Giá đỡ” an sinh cho lao động phi chính thức.

Chủ động tích lũy để không mất cơ hội hưởng lương hưu

Nghị quyết số 28-NQ/TW ngày 23/5/2018 về cải cách chính sách BHXH xác định BHXH là một trụ cột chính của hệ thống an sinh xã hội; hướng tới xây dựng hệ thống BHXH đa tầng, linh hoạt, hiện đại, chia sẻ và hội nhập quốc tế. Trong định hướng đó, BHXH tự nguyện có vai trò đặc biệt quan trọng bởi đây là chính sách dành cho nhóm lao động không thuộc diện tham gia BHXH bắt buộc, mở ra “cánh cửa” để lao động phi chính thức cũng có cơ hội được bảo vệ khi hết tuổi lao động.

Trên thực tế, đây là nhóm lao động có nhu cầu an sinh rất lớn nhưng thu nhập thường không ổn định, việc làm linh hoạt, khó tham gia BHXH bắt buộc. Vì vậy, phát triển BHXH tự nguyện không chỉ là nhiệm vụ mở rộng diện bao phủ BHXH mà còn là giải pháp quan trọng để bảo đảm an sinh lâu dài cho nông dân, lao động tự do, tiểu thương, người làm nghề không có hợp đồng lao động và các nhóm dễ bị tổn thương.

Theo BHXH Việt Nam, sau hơn 7 năm thực hiện Nghị quyết số 28-NQ/TW, số người tham gia BHXH tự nguyện tăng nhanh qua từng năm. Năm 2018, cả nước có 277.190 người tham gia BHXH tự nguyện; đến năm 2019 tăng lên 558.109 người, tương ứng tăng 101,3% so với năm trước. Từ năm 2020 đến năm 2025, số người tham gia tiếp tục tăng ổn định; đến hết năm 2025 đạt 2.619.258 người, tăng 13,83% so với năm 2024, tương đương 5,49% lực lượng lao động trong độ tuổi. Những con số này cho thấy nhận thức của người dân về vai trò của BHXH tự nguyện đang dần thay đổi, đồng thời phản ánh sức hút ngày càng lớn của chính sách an sinh dành cho khu vực lao động phi chính thức.

Kinh doanh cửa hàng quần áo nhỏ ở Cầu Bây (phường Phúc Lợi, Hà Nội), năm 2025, chị Đào Thị Thu Thủy quyết định tham gia BHXH tự nguyện sau khi được bạn hàng chia sẻ và cán bộ BHXH tư vấn về chính sách. “Lúc đầu tôi cũng băn khoăn vì năm nay đã 50 tuổi, sợ tham gia muộn sẽ không đủ điều kiện hưởng lương hưu. Nhưng sau khi được giải thích là thời gian đóng tối thiểu để hưởng lương hưu đã giảm từ 20 năm xuống còn 15 năm, tôi thấy yên tâm hơn và quyết định tham gia ngay”, chị Thủy chia sẻ.

BHXH tỉnh Quảng Trị tuyên truyền chính sách BHXH tự nguyện cho người dân.

Theo chị Thủy, ngoài việc giảm thời gian đóng tối thiểu, điều khiến chị tin tưởng hơn vào chính sách là những quyền lợi đi kèm như được cấp thẻ BHYT miễn phí khi hưởng lương hưu, được hưởng chế độ tử tuất, hỗ trợ mai táng phí theo quy định… Hiện chị lựa chọn tham gia ở mức thu nhập 5 triệu đồng/tháng, tương ứng với mức đóng hơn 1 triệu đồng mỗi tháng để phù hợp với điều kiện kinh tế gia đình. “Công việc buôn bán nhỏ thu nhập không phải lúc nào cũng ổn định, nhưng tôi nghĩ tham gia BHXH là khoản tích lũy cho tương lai. Sau này lớn tuổi, sức khỏe giảm sút mà vẫn có lương hưu hằng tháng thì cuộc sống sẽ ổn định hơn, không phải phụ thuộc vào chồng con”, chị Thủy nói.

Tăng mức hỗ trợ để người dân dễ tiếp cận

Song song với mở rộng quyền lợi, chính sách hỗ trợ mức đóng BHXH tự nguyện từ ngân sách nhà nước cũng tiếp tục được hoàn thiện nhằm giảm áp lực tài chính cho người tham gia. Theo Nghị định số 159/2025/NĐ-CP của Chính phủ, công dân Việt Nam từ đủ 15 tuổi trở lên, không thuộc diện tham gia BHXH bắt buộc đều có thể tham gia BHXH tự nguyện và được Nhà nước hỗ trợ tiền đóng theo tỷ lệ phần trăm trên mức đóng hằng tháng tính theo chuẩn hộ nghèo khu vực nông thôn.

Cụ thể, mức hỗ trợ gồm: 50% đối với người thuộc hộ nghèo; người sinh sống tại xã đảo, đặc khu; 40% đối với người thuộc hộ cận nghèo; 30% đối với người dân tộc thiểu số; 20% đối với các đối tượng khác. Đây được xem là mức hỗ trợ cao hơn trước, giúp người thu nhập thấp, lao động tự do và người làm việc phi chính thức có thêm điều kiện tham gia BHXH lâu dài.

Bên cạnh hỗ trợ từ ngân sách trung ương, nhiều địa phương cũng chủ động ban hành chính sách hỗ trợ thêm cho người tham gia BHXH tự nguyện. Tính đến tháng 3/2026, đã có 28/34 tỉnh, thành phố ban hành nghị quyết hỗ trợ từ ngân sách địa phương, trong đó có Hà Nội, thành phố Hồ Chí Minh, Bắc Ninh, Hải Phòng, Quảng Ninh, Nghệ An, Ninh Bình…

Tại Hà Nội, từ ngày 1/1/2026, ngoài mức hỗ trợ của Nhà nước theo quy định chung, người tham gia BHXH tự nguyện còn được ngân sách thành phố hỗ trợ thêm tiền đóng theo Nghị quyết số 19/2025/NQ-HĐND của HĐND thành phố. Trong đó, người thuộc hộ nghèo được hỗ trợ thêm 50% mức đóng; người thuộc hộ cận nghèo được hỗ trợ thêm 60%; người tham gia khác được hỗ trợ thêm 10%. Như vậy, cộng cả phần hỗ trợ của Trung ương và thành phố, người thuộc hộ nghèo và hộ cận nghèo tại Hà Nội được hỗ trợ tới 100% mức đóng; người dân tộc thiểu số được hỗ trợ 40% mức đóng; các nhóm khác được hỗ trợ 30% mức đóng.

Theo các chuyên gia an sinh xã hội, việc mở rộng quyền lợi và tăng hỗ trợ tài chính đang giúp BHXH tự nguyện trở nên hấp dẫn hơn đối với lao động phi chính thức. Đặc biệt, trong bối cảnh già hóa dân số diễn ra nhanh, lao động phi chính thức vẫn chiếm tỷ trọng lớn, việc phát triển BHXH tự nguyện không chỉ giúp người dân có “của để dành” khi về già mà còn góp phần giảm gánh nặng trợ cấp xã hội trong tương lai. BHXH tự nguyện vì thế không đơn thuần là chính sách đóng - hưởng mà đang từng bước trở thành “giá đỡ” an sinh bền vững cho hàng triệu lao động tự do trên hành trình bảo đảm cuộc sống khi hết tuổi lao động.