Hình thành hệ sinh thái chăm sóc người cao tuổi tại TP. Hồ Chí Minh

TS.BS.CKII Huỳnh Minh Chín chia sẻ về hệ sinh thái chăm sóc người cao tuổi tại TP. Hồ Chí Minh. Ảnh: TC

Chủ động thích ứng với già hóa dân số

Tại Tọa đàm “Phát triển kinh tế bạc – Kiến tạo trụ cột an sinh bền vững”, do Tạp chí Kinh tế - tài chính vừa mới tổ chức, TS.BS.CKII Huỳnh Minh Chín, Phó Giám đốc Sở Y tế TP. Hồ Chí Minh cho biết đến cuối năm 2025, Thành phố có khoảng 1,57 triệu người từ 60 tuổi trở lên, chiếm gần 11% dân số. TP. Hồ Chí Minh bước vào giai đoạn già hóa dân số từ năm 2017 và dự báo trở thành đô thị có dân số già vào khoảng năm 2038.

Trong khi đó, tổng tỷ suất sinh của Thành phố năm 2024 chỉ khoảng 1,39 con/phụ nữ. Sự thay đổi về cơ cấu dân số khiến nhu cầu chăm sóc người cao tuổi ngày càng tăng, trong khi mô hình chăm sóc truyền thống dựa chủ yếu vào gia đình đang chịu nhiều áp lực.

Nhu cầu chăm sóc sức khỏe của người cao tuổi cũng ngày càng đa dạng. Nhiều người cùng lúc mắc các bệnh mạn tính, suy giảm khả năng vận động, có nguy cơ suy dinh dưỡng, sa sút trí tuệ, trầm cảm hoặc mất khả năng tự chăm sóc. Vì vậy, nhu cầu không chỉ dừng ở khám, chữa bệnh mà còn bao gồm quản lý sức khỏe liên tục, phục hồi chức năng, chăm sóc tại nhà, hỗ trợ tâm lý và chăm sóc dài hạn.

Theo ông Huỳnh Minh Chín, nếu hệ thống y tế chỉ tập trung điều trị khi bệnh đã tiến triển, người cao tuổi có nguy cơ phải nhập viện nhiều lần, thời gian điều trị kéo dài, chi phí tăng cao và chất lượng sống suy giảm. Ngược lại, quản lý sức khỏe thường xuyên, phát hiện sớm bệnh tật và hỗ trợ chăm sóc tại cộng đồng có thể giúp phòng ngừa hoặc hạn chế nhiều biến chứng.

Thực tế triển khai chương trình khám sức khỏe định kỳ tại TP. Hồ Chí Minh cho thấy ý nghĩa của việc chủ động tiếp cận cộng đồng. Đến nay ngành y tế đã phát hiện khoảng 65 ngàn trường hợp tăng huyết áp chưa từng được chẩn đoán và khoảng 36 ngàn trường hợp người cao tuổi nghi ngờ mắc đái tháo đường. Những con số này cho thấy vẫn còn một bộ phận người cao tuổi chưa được phát hiện và quản lý đầy đủ các nguy cơ sức khỏe.

Từ thực tiễn đó, ngành Y tế Thành phố xác định cần chuyển từ tư duy chăm sóc khi có bệnh sang dự phòng, quản lý sức khỏe lâu dài và liên tục. Người cao tuổi cần được theo dõi ngay từ cộng đồng, phát hiện sớm nguy cơ và tiếp cận dịch vụ phù hợp với tình trạng sức khỏe, mức độ phụ thuộc cũng như điều kiện kinh tế.

Hình thành mạng lưới chăm sóc đa tầng, liên thông

TS.BS.CKII Huỳnh Minh Chín cho biết, một trong những định hướng quan trọng của TP. Hồ Chí Minh là xây dựng hệ sinh thái chăm sóc sức khỏe người cao tuổi theo mô hình đa tầng, liên thông từ gia đình đến bệnh viện. Mỗi cấp độ chăm sóc đảm nhận một chức năng riêng nhưng cần có sự phối hợp, hỗ trợ lẫn nhau.

Người cao tuổi khám sức khỏe định kỳ, quản lý bệnh mạn tính, tư vấn dinh dưỡng. Ảnh: BV Xuyên Á

Gia đình và cộng đồng tiếp tục giữ vai trò quan trọng trong chăm sóc người cao tuổi, duy trì đời sống tinh thần, sự gắn kết giữa các thế hệ và hỗ trợ sinh hoạt thường ngày. Tuy nhiên, trước sự thay đổi về quy mô gia đình, điều kiện lao động và khả năng chăm sóc của người thân, việc bổ sung các dịch vụ chuyên nghiệp ngày càng cần thiết.

Y tế cơ sở là mắt xích quan trọng trong mạng lưới này. Thông qua khám sức khỏe định kỳ, quản lý bệnh mạn tính, tư vấn dinh dưỡng, hướng dẫn vận động và theo dõi sức khỏe, trạm y tế có thể giúp người cao tuổi tiếp cận dịch vụ ngay tại nơi cư trú, hạn chế tình trạng chỉ đến bệnh viện khi bệnh đã trở nặng.

Trong khi đó, bệnh viện đảm nhiệm vai trò khám, chẩn đoán, điều trị chuyên sâu, cấp cứu và phục hồi chức năng. Các cơ sở chăm sóc người cao tuổi, trong đó có viện dưỡng lão, dịch vụ chăm sóc ban ngày và chăm sóc tại nhà, đáp ứng nhu cầu hỗ trợ sinh hoạt, dinh dưỡng, theo dõi sức khỏe và chăm sóc dài hạn đối với những người không còn khả năng tự chăm sóc hoặc gia đình không đủ điều kiện hỗ trợ thường xuyên.

Đặc biệt, mối quan hệ giữa bệnh viện và viện dưỡng lão cần được tổ chức theo hướng song hành, bổ trợ. Viện dưỡng lão không thể thay thế bệnh viện trong chẩn đoán, điều trị và cấp cứu; ngược lại, bệnh viện cũng không thể đảm nhiệm toàn bộ quá trình chăm sóc thường xuyên, kéo dài trong đời sống của người cao tuổi.

Sự kết nối giữa hai mô hình sẽ giúp quá trình chăm sóc không bị gián đoạn, từ đánh giá sức khỏe, điều trị bệnh, phục hồi chức năng đến theo dõi sau xuất viện. Khi có cơ chế phối hợp chuyên môn, chuyển tuyến và trao đổi thông tin sức khỏe, người cao tuổi sẽ có thêm điều kiện được chăm sóc phù hợp với từng giai đoạn.

Tháo gỡ điểm nghẽn về nhân lực và dịch vụ

Dù có lợi thế về quy mô dân số, mạng lưới cơ sở khám, chữa bệnh và đội ngũ chuyên gia y tế, quá trình hình thành hệ sinh thái chăm sóc người cao tuổi tại TP. Hồ Chí Minh vẫn đối mặt với nhiều khó khăn.

Theo TS.BS.CKII Huỳnh Minh Chín, năng lực chăm sóc sức khỏe tại tuyến cơ sở chưa đồng đều. Nguồn nhân lực chuyên ngành lão khoa còn thiếu, trong khi các dịch vụ chăm sóc tại nhà và chăm sóc dài hạn chưa phát triển tương xứng với nhu cầu xã hội.

Chăm sóc người cao tuổi đòi hỏi sự phối hợp của nhiều chuyên ngành và nhóm nhân lực. Bên cạnh bác sĩ, điều dưỡng còn cần kỹ thuật viên phục hồi chức năng, chuyên viên dinh dưỡng, nhân viên công tác xã hội và đội ngũ nhân viên chăm sóc được đào tạo bài bản. Phát triển nhân lực vì vậy cần đi đôi với chuẩn hóa năng lực chuyên môn, kỹ năng giao tiếp và đạo đức nghề nghiệp.

Một điểm nghẽn khác là sự phối hợp giữa khám, chữa bệnh, phục hồi chức năng, trợ giúp xã hội và chăm sóc tại nhà chưa được kết nối thành quy trình thống nhất. Việc chuyển tiếp người bệnh từ bệnh viện về gia đình và cộng đồng cần được tổ chức bài bản hơn.

Với người cao tuổi, cần được khám sức khỏe định kỳ, quản lý bệnh mạn tính, tư vấn dinh dưỡng. Ảnh: BV

Sau một đợt điều trị đột quỵ, chẳng hạn, người cao tuổi có thể cần nhiều tháng phục hồi chức năng, tập luyện và hỗ trợ sinh hoạt. Nếu thiếu sự phối hợp giữa bệnh viện, cơ sở chăm sóc và gia đình, quá trình phục hồi có thể bị gián đoạn, ảnh hưởng đến khả năng vận động và mức độ tự chủ của người bệnh.

Chi phí chăm sóc dài hạn cũng là vấn đề cần quan tâm. Không phải gia đình nào cũng đủ điều kiện sử dụng dịch vụ chăm sóc chuyên nghiệp, nhất là với những trường hợp cần hỗ trợ liên tục. Trong khi đó, dịch vụ chất lượng cao thường có chi phí lớn, chưa phù hợp với nhóm thu nhập thấp.

Do đó, cơ chế tài chính và thanh toán đối với các dịch vụ chăm sóc ngoài bệnh viện cần tiếp tục được nghiên cứu, hoàn thiện theo quy định pháp luật. Mục tiêu là mở rộng khả năng tiếp cận, bảo đảm người cao tuổi không bị hạn chế cơ hội chăm sóc chỉ vì điều kiện kinh tế.

Huy động nguồn lực xã hội phát triển kinh tế bạc

TS.BS.CKII Huỳnh Minh Chín nhận định, cùng với củng cố hệ thống y tế công lập, TP. Hồ Chí Minh xác định huy động nguồn lực xã hội và phát triển hợp tác công – tư có kiểm soát là một trong những định hướng trọng tâm.

Với quy mô dân số lớn và nhu cầu chăm sóc ngày càng đa dạng, Thành phố có nhiều điều kiện để phát triển các dịch vụ thuộc lĩnh vực kinh tế bạc. Từ viện dưỡng lão, chăm sóc tại nhà, phục hồi chức năng, dinh dưỡng, thiết bị hỗ trợ sức khỏe đến các giải pháp công nghệ phục vụ người cao tuổi, mỗi lĩnh vực đều có khả năng hình thành những mô hình dịch vụ mới.

Tuy nhiên, phát triển kinh tế bạc không thể chỉ dừng lại ở việc mở rộng thị trường. Điều quan trọng là hình thành hệ sinh thái có chất lượng, có khả năng tiếp cận và cơ chế tài chính bền vững. Doanh nghiệp tham gia lĩnh vực này cần xuất phát từ nhu cầu thực tế của người cao tuổi, phát triển sản phẩm an toàn, dịch vụ minh bạch và mức chi phí phù hợp. Chất lượng chăm sóc, đạo đức nghề nghiệp và sự tôn trọng người cao tuổi phải là nền tảng tạo dựng niềm tin.

TS.BS.CKII Huỳnh Minh Chín cho biết, Ngành Y tế TP. Hồ Chí Minh xác định sáu định hướng trọng tâm: chuyển từ chăm sóc khi có bệnh sang quản lý sức khỏe liên tục, lấy phòng bệnh làm nền tảng; phát triển mạng lưới chăm sóc đa tầng, liên thông từ gia đình đến bệnh viện; huy động nguồn lực xã hội, phát triển hợp tác công – tư có kiểm soát; đẩy mạnh chuyển đổi số và ứng dụng công nghệ; phát triển nguồn nhân lực, chuẩn hóa chất lượng chăm sóc; hoàn thiện cơ chế tài chính, mở rộng cơ hội tiếp cận dịch vụ.

Trong đó, chuyển đổi số là công cụ hỗ trợ kết nối các tầng chăm sóc. Hồ sơ sức khỏe điện tử, thông tin bệnh lý và dữ liệu theo dõi sức khỏe liên tục sẽ tạo điều kiện để cơ sở y tế, đơn vị chăm sóc và gia đình phối hợp hiệu quả hơn.

Thành phố cần ưu tiên củng cố y tế cơ sở, mở rộng dịch vụ chăm sóc tại nhà và ban ngày, nâng cao năng lực lão khoa, đào tạo nhân lực và thu hút đầu tư vào những lĩnh vực còn thiếu. Đồng thời, lựa chọn các mô hình thí điểm có khả năng nhân rộng, xây dựng bộ chỉ số đánh giá về mức độ bao phủ, chất lượng chăm sóc, khả năng tiếp cận của nhóm yếu thế và mức độ hài lòng của người cao tuổi.

Già hóa dân số là xu thế tất yếu, nhưng những tác động đối với sức khỏe, an sinh và phát triển kinh tế phụ thuộc rất lớn vào sự chuẩn bị của xã hội. Với TP. Hồ Chí Minh, hình thành hệ sinh thái chăm sóc người cao tuổi không chỉ là yêu cầu trước mắt mà còn là bước đi quan trọng trong phát triển kinh tế bạc.