Nghề khai thác nhựa cọ ở Sri Lanka được hưởng lợi từ sự hỗ trợ của UNESCO

Mặc dù vô cùng tiềm năng song doanh thu xuất khẩu từ các sản phẩm Kithul của Sri Lanka chỉ đạt mức khiêm tốn là 1 triệu USD mỗi năm. Ảnh minh họa

Khi ông Sarath Ananda - một thợ máy người Sri Lanka, bỏ việc ở Kuwait để quay về quê hương làm bánh kẹo truyền thống từ cây cọ, ông không bao giờ tưởng tượng được rằng, việc chuyển nghề này sẽ mang lại cho ông danh tiếng toàn cầu.

Ông Sarath Ananda trở về Sri Lanka năm 2008 và tiếp nối nghề truyền thống của gia đình: Khai thác nhựa từ cây cọ Kithul, hay còn gọi là Cọ đuôi cá, tên khoa học là Caryota Urens. Ông trở thành truyền nhân đời thứ năm của nghề khai thác nhựa cọ - một nghề thủ công được Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên Hợp Quốc (UNESCO) công nhận là Di sản Văn hóa phi vật thể của nhân loại. Sự tôn vinh của UNESCO đã thu hút sự chú ý của toàn cầu đến một nghề thủ công đang gặp nhiều khó khăn do thiếu hụt lao động, chất lượng sản phẩm chưa đồng đều và nguồn cung nhựa cọ ngày càng cạn kiệt.

Hằng ngày, vào bình minh và hoàng hôn, ông Sarath Ananda, 63 tuổi, leo lên những cây cọ Kithul cao vút để thu thập nhựa. Chất nhựa cọ màu trắng sữa ngọt ngào sau đó được đun sôi, tạo thành hỗn hợp nâu cánh gián (caramel) sóng sánh có mùi thơm dễ chịu, giúp tăng hương vị cho các món ngọt, món tráng miệng. Khi đun lâu hơn, hỗn hợp sẽ cô đặc lại thành đường thốt nốt - một loại đường cọ giàu khoáng chất, có chỉ số đường huyết thấp (GI) thấp hơn so với đường mía trắng thông thường.

Trước đây, sản lượng từ vựa cọ Kithul của Sarath Ananda vào khoảng 200 lít mỗi ngày, thấp hơn nhiều so với nhu cầu kinh doanh. Vì vậy, ông đã xây dựng một mạng lưới gồm 55 người khai thác nhựa cọ, chuyên cung cấp sản lượng thu hoạch hằng ngày cho xưởng của ông, giúp ông mở rộng xuất khẩu sang Australia, Vương quốc Anh, New Zealand và Trung Đông.

“Tôi trở về nhà sau 10 năm làm việc tại Kuwait. Sau đó, theo nghề truyền thống của gia đình tại Làng Ambegoda, cách Thủ đô Colombo khoảng 100km về phía Nam. Tới nay, công việc vẫn duy trì khá tốt song tôi lo ngại nghề truyền thống của gia đình sẽ dần mai một vì thế hệ mới khó có khả năng tiếp nối. Chẳng hạn, con trai tôi đang học ngành Kỹ thuật, tôi không nghĩ nó sẽ thích… leo cây cọ Kithul mỗi ngày đâu”, ông Sarath Ananda trầm tư.

Bà Padma Nandani Thibbotuwa - vợ ông Sarath Ananda, 61 tuổi, đảm nhiệm quy trình đun sôi nhựa cọ, cho biết thêm: “Vấn đề lớn mà chúng tôi gặp phải là chất lượng sản phẩm trên thị trường chưa đồng đều. Một số người vì lợi nhuận đã cho thêm đường vào sản phẩm. Việc này do nhựa cọ Kithul nguyên chất và tinh khiết rất đắt tiền, khó có thể sản xuất sản phẩm đại trà”.

Hầu hết các hộ gia đình sản xuất sản phẩm từ nhựa cọ Kithul đều phân công lao động theo cách tương tự, chồng thu thập nhựa cây, trong khi vợ chế biến thành các loại sản phẩm. Việc nghề khai thác nhựa từ cây cọ Kithul được UNESCO công nhận là Di sản Văn hóa phi vật thể đã “nâng cao độ “nhận diện” cho công việc trước đây vốn bị coi là thấp kém trong xã hội Sri Lanka vốn coi trọng đẳng cấp”. Là một di sản sống, việc khai thác nhựa từ cây cọ Kithul đóng vai trò không thể thiếu trong sự hòa hợp cộng đồng, định hình bản sắc và giá trị văn hóa, đồng thời phản ánh cả sự đoàn kết và mối liên hệ tâm linh sâu sắc với thiên nhiên”, UNESCO cho biết khi trao tặng danh hiệu này vào tháng 12/2025.

Cọ Kithul mọc hoang dại và không cần bón phân, song đáng lo ngại là những nỗ lực trồng trọt thương mại đều thất bại. Đại diện Ban Phát triển Kithul (KDB) do Chính phủ Sri Lanka thành lập cho biết, đang nỗ lực đào tạo 1.300 người khai thác nhựa cây để bảo tồn nghề thủ công đã có từ hàng trăm năm trước này.

“Cây cọ Kithul không chỉ có ở Sri Lanka mà còn được tìm thấy khắp Nam Á và Đông Nam Á. Nhưng phương pháp lấy nhựa từ hoa chỉ có ở Sri Lanka, đó là lý do tại sao UNESCO công nhận nghề thủ công này. Mặc dù vô cùng tiềm năng song doanh thu xuất khẩu từ các sản phẩm Kithul của Sri Lanka chỉ đạt mức khiêm tốn là 1 triệu USD mỗi năm, chủ yếu là do nguồn cung khan hiếm. Ước tính Sri Lanka có khoảng nửa triệu cây cọ Kithul nhưng chưa đến một nửa trong số đó được khai thác. Đây là dấu hiệu cho thấy cả khó khăn, cả tiềm năng của ngành công nghiệp này”, Bà MU Gayani - Chủ tịch KDB, cho biết.