 |
| Tốc độ tăng lương tối thiểu những năm gần đây đang cao hơn tốc độ tăng năng suất lao động. Ảnh: HD |
Phiên họp đầu tiên của Hội đồng Tiền lương quốc gia ngày 23/6/2026 đánh dấu bước khởi động cho quá trình thương lượng mức lương tối thiểu vùng năm 2027. Tại cuộc họp, Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam đề xuất hai phương án điều chỉnh với mức tăng bình quân 9,8% hoặc 8,5% so với năm 2026, đồng thời kiến nghị áp dụng từ ngày 1/1/2027 nhằm kịp thời cải thiện đời sống người lao động.
Đề xuất này xuất phát từ thực tế thu nhập của nhiều lao động vẫn chưa theo kịp tốc độ tăng của chi phí sinh hoạt. Khảo sát gần 2.000 người lao động tại 196 doanh nghiệp do Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam thực hiện cho thấy, 54,3% số người được hỏi cho biết thu nhập chỉ vừa đủ trang trải cuộc sống; 20,6% không đủ sống và phải làm thêm giờ; chỉ 7,9% có khả năng tích lũy. Đáng chú ý, gần 27% người lao động phải vay mượn hằng tháng để duy trì cuộc sống, cao gấp hơn 2 lần so với năm trước.
Khảo sát cũng phản ánh áp lực tài chính đang lan sang nhiều nhu cầu thiết yếu khác. Điều kiện dinh dưỡng, nhà ở, khả năng chi trả cho giáo dục con cái và chăm sóc sức khỏe đều có xu hướng giảm so với năm 2025. Gần 73% người lao động đã lập gia đình cho biết, thu nhập hiện nay ảnh hưởng đến quyết định sinh thêm con, trong khi hơn một nửa số lao động chưa lập gia đình vẫn trì hoãn kết hôn vì lý do tài chính.
Những con số này cho thấy tiền lương không chỉ là khoản thù lao cho sức lao động mà còn quyết định chất lượng cuộc sống, khả năng tái tạo sức lao động và sự gắn bó của người lao động với doanh nghiệp.
Ông Xavier Estupiñan, chuyên gia về tiền lương khu vực châu Á - Thái Bình Dương của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) cho rằng, điều quan trọng không phải tiền lương danh nghĩa tăng bao nhiêu mà là tiền lương thực tế tăng như thế nào sau khi trừ lạm phát. Nếu giá cả tăng nhanh hơn tiền lương thì sức mua của người lao động vẫn suy giảm, đồng nghĩa mức sống khó được cải thiện.
Chuyên gia ILO cũng cho rằng, việc điều chỉnh tiền lương cần được đặt trong mối quan hệ với tăng trưởng kinh tế, năng suất lao động, đầu tư vào kỹ năng và kiểm soát lạm phát. Đây là nền tảng để bảo đảm “an sinh thu nhập”, giúp người lao động duy trì mức sống ổn định ngay cả khi thị trường lao động biến động.
Nếu người lao động mong muốn thu nhập đủ trang trải cuộc sống, thì doanh nghiệp cũng đứng trước bài toán cân đối chi phí trong bối cảnh nhiều sức ép mới.
Theo ông Hoàng Quang Phòng, Phó Chủ tịch Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), việc điều chỉnh lương tối thiểu là cần thiết nhưng cần tính đến khả năng chi trả của doanh nghiệp. Hiện nay, cộng đồng doanh nghiệp vẫn chịu áp lực từ chi phí nguyên liệu, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, các tiêu chuẩn mới của thị trường xuất khẩu và những biến động địa chính trị toàn cầu.
Ông Hoàng Quang Phòng cho biết, tốc độ tăng lương tối thiểu những năm gần đây đang cao hơn tốc độ tăng năng suất lao động. Trong khi lương tối thiểu tăng 6% năm 2024 và 7,2% năm 2026 thì năng suất lao động chỉ tăng khoảng 5,77% và 4,65% trong 2 năm tương ứng.
Theo đại diện VCCI, việc tăng lương tối thiểu không chỉ tác động đến nhóm lao động hưởng mức lương sàn mà còn ảnh hưởng đến toàn bộ cơ cấu tiền lương trong doanh nghiệp. Khi nguồn lực tài chính có hạn, doanh nghiệp buộc phải ưu tiên điều chỉnh cho nhóm lao động ở sát mức tối thiểu, dẫn tới khoảng cách thu nhập giữa lao động mới và lao động có tay nghề bị thu hẹp. Hiện tượng “nén lương” này có thể làm giảm động lực nâng cao trình độ và gắn bó lâu dài của người lao động.
Cũng về vấn đề này, ông Xavier Estupiñan nhận định, tăng năng suất không chỉ đến từ việc tăng lương, mà là kết quả của cả quá trình đầu tư, đổi mới công nghệ và nâng cao kỹ năng lao động. Tuy nhiên, tiền lương cũng góp phần thúc đẩy tăng trưởng theo chiều ngược lại. Khi thành quả tăng trưởng được phân phối hợp lý, tầng lớp trung lưu mở rộng sẽ tạo thêm sức mua, qua đó kích thích doanh nghiệp đầu tư và mở rộng sản xuất, hình thành vòng tuần hoàn tăng trưởng bền vững.
Đó cũng là lý do khái niệm “lương đủ sống” ngày càng được nhiều quốc gia quan tâm. Ông Xavier Estupiñan cho hay, lương đủ sống nên được xem là mục tiêu để hướng tới, không phải thay thế ngay cho lương tối thiểu. Bởi lương tối thiểu còn phải tính đến khả năng chi trả của doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và siêu nhỏ. Trong khi đó, việc xác định mức lương đủ sống sẽ giúp quá trình thương lượng tiền lương có thêm cơ sở khoa học và tạo động lực từng bước tiến gần hơn tới mức thu nhập bảo đảm cuộc sống cho người lao động.
Theo các nghiên cứu được Viện Nghiên cứu Chính sách và Phát triển Truyền thông (IPS) tổng hợp, mức lương tối thiểu vùng hiện mới đáp ứng khoảng 50-54,7% nhu cầu sống cơ bản. Nên chuyên gia ILO chia sẻ, việc xác định rõ cấu phần của lương đủ sống còn giúp cơ quan quản lý và doanh nghiệp nhận diện áp lực chi phí lớn nhất của người lao động. Nếu chi phí nhà ở, giao thông hay chăm sóc con cái chiếm tỷ trọng lớn, doanh nghiệp hoàn toàn có thể hỗ trợ bằng các chương trình nhà ở, xe đưa đón, nhà trẻ hoặc các phúc lợi khác thay vì chỉ tập trung vào tăng lương bằng tiền mặt.
Theo ILO, thu nhập của người lao động chỉ thực sự được bảo đảm khi đi cùng một hệ thống an sinh xã hội hiệu quả. Trên thực tế, nhiều doanh nghiệp đã mở rộng các chương trình phúc lợi như tham gia đóng bảo hiểm đầy đủ, tổ chức khám sức khỏe định kỳ, hỗ trợ nhà ở, xe đưa đón, bữa ăn ca, đào tạo kỹ năng hay các quỹ hỗ trợ khẩn cấp... Những khoản đầu tư này có thể làm tăng chi phí trước mắt nhưng lại góp phần giảm tỷ lệ nghỉ việc, giữ chân lao động có tay nghề và nâng cao hình ảnh doanh nghiệp trong chuỗi cung ứng toàn cầu, qua đó tạo nền tảng cho một thị trường lao động phát triển bền vững.
