 |
| Quang cảnh buổi tập huấn. Ảnh: |
Tại Chương trình Tập huấn nâng cao năng lực truyền thông về an sinh xã hội và tiền lương tại Việt Nam do Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) tại Việt Nam và Viện Nghiên cứu Chính sách và Phát triển Truyền thông (IPS) phối hợp tổ chức ngày 22/6/2026, GS.TS. Vũ Công Giao, giảng viên cao cấp Trường Đại học Luật Hà Nội cho rằng, thị trường lao động hiện chịu tác động đồng thời của 4 động lực lớn gồm: công nghệ số và AI, kinh tế nền tảng, thay đổi nhân khẩu học và quá trình chuyển đổi xanh. Điều này đặt ra yêu cầu mới cho doanh nghiệp trong việc xây dựng môi trường làm việc ổn định, bảo đảm quyền lợi và tạo cơ hội phát triển nghề nghiệp cho người lao động.
Sự phát triển của kinh tế nền tảng đã tạo ra một lực lượng lao động mới với hàng triệu người tham gia các ứng dụng gọi xe, giao hàng, thương mại điện tử và dịch vụ trực tuyến. Báo cáo của IPS cho biết, Việt Nam hiện có khoảng 7,5 triệu lao động nền tảng, tương đương khoảng 14% lực lượng lao động. Đây là nhóm lao động có tính linh hoạt cao nhưng thường đứng ngoài nhiều cơ chế bảo vệ truyền thống như bảo hiểm xã hội, bảo hiểm thất nghiệp hay thương lượng tập thể.
Theo GS.TS. Vũ Công Giao, thách thức của lao động nền tảng không chỉ nằm ở thu nhập mà còn ở sự phụ thuộc vào các thuật toán quản lý công việc. Việc phân phối đơn hàng, đánh giá hiệu suất hay thậm chí khóa tài khoản có thể được thực hiện đơn phương thông qua hệ thống công nghệ, trong khi người lao động thiếu cơ chế phản hồi hoặc khiếu nại hiệu quả.
Trong bối cảnh đó, câu hỏi không còn đơn thuần là tạo ra thêm việc làm, mà là tạo ra những việc làm có chất lượng. Nghiên cứu của IPS cho rằng, việc làm thỏa đáng không chỉ là có việc làm mà còn phải bảo đảm thu nhập phù hợp, điều kiện làm việc an toàn, được tiếp cận an sinh xã hội và có tiếng nói trong các quyết định liên quan đến quyền lợi của mình. Đối với doanh nghiệp, đây cũng là tiêu chí ngày càng được các đối tác, nhà đầu tư và chuỗi cung ứng toàn cầu quan tâm khi đánh giá trách nhiệm xã hội và năng lực phát triển bền vững.
Một trong những vấn đề được quan tâm nhất hiện nay là tiền lương. Tuy nhiên, theo ông Xavier Estupiñan, chuyên gia về tiền lương khu vực châu Á - Thái Bình Dương của ILO, lạm phát có thể nhanh chóng xóa nhòa những khoản tăng lương trên giấy tờ nếu tốc độ tăng lương không vượt được tốc độ tăng giá cả. Hơn nữa, tăng trưởng năng suất và tăng trưởng tiền lương không phải lúc nào cũng song hành. Việc thành quả tăng trưởng có được chuyển hóa thành thu nhập của người lao động hay không phụ thuộc vào cơ chế phân phối, đối thoại xã hội và các chính sách của doanh nghiệp.
Bên cạnh đó, khoảng cách thu nhập giữa các nhóm lao động vẫn tồn tại. Báo cáo của IPS cho thấy, chênh lệch tiền lương theo giới tại Việt Nam hiện vẫn ở mức khoảng 12,1%, phản ánh những rào cản mà lao động nữ đang phải đối mặt trong tiếp cận việc làm chất lượng cao cũng như cơ hội thăng tiến. Hơn nữa, khác với lương tối thiểu vốn được xây dựng trên cơ sở cân đối nhiều yếu tố kinh tế - xã hội, lương đủ sống được xác định dựa trên chi phí thực tế để một người lao động và gia đình có thể duy trì cuộc sống ở mức chấp nhận được.
Điều này cho thấy doanh nghiệp không chỉ cần bảo đảm tuân thủ các quy định về tiền lương tối thiểu mà còn hướng tới mục tiêu giúp người lao động có khả năng trang trải các nhu cầu cơ bản, ổn định cuộc sống và gắn bó lâu dài với doanh nghiệp.
Tuy nhiên, tiền lương chỉ là một phần của bài toán. Trong một thị trường lao động ngày càng linh hoạt và nhiều biến động, an sinh xã hội mới là “tấm lưới an toàn” giúp người lao động chống đỡ trước các cú sốc trong cuộc sống.
Ông André Gama, chuyên gia an sinh xã hội khu vực châu Á - Thái Bình Dương của ILO cho biết, an sinh xã hội không đơn thuần là một chính sách hỗ trợ mà là một quyền con người cơ bản đã được ghi nhận trong Tuyên ngôn Quốc tế về Nhân quyền. Hệ thống này giúp bảo vệ người dân trước các rủi ro như thất nghiệp, ốm đau, tai nạn lao động, thai sản, khuyết tật hay tuổi già.
Theo ông André Gama, đầu tư cho an sinh xã hội không nên được nhìn nhận như một khoản chi tiêu đơn thuần mà là đầu tư cho phát triển kinh tế dài hạn. Một hệ thống an sinh xã hội hiệu quả giúp giảm nghèo, nâng cao năng suất lao động, thúc đẩy quá trình chuyển dịch sang khu vực kinh tế chính thức và tăng khả năng chống chịu của nền kinh tế trước các cú sốc.
Đáng chú ý, Việt Nam đang bước vào giai đoạn già hóa dân số với tốc độ thuộc nhóm nhanh nhất thế giới. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải mở rộng diện bao phủ bảo hiểm xã hội và xây dựng hệ thống hưu trí đa tầng nhằm bảo đảm an toàn thu nhập cho người dân khi về già.
Bên cạnh đó, các chuyên gia cũng đặc biệt quan tâm đến “kinh tế chăm sóc” - lĩnh vực đang có tác động trực tiếp đến chất lượng nguồn nhân lực và bình đẳng giới. Trong bối cảnh công nghệ ngày càng thay thế các công việc đơn giản và cạnh tranh quốc tế ngày càng gay gắt, thị trường lao động tương lai sẽ không thể tiếp tục dựa vào lợi thế nhân công giá rẻ. Chất lượng nguồn nhân lực, kỹ năng lao động, năng suất và mức độ bao phủ an sinh xã hội sẽ trở thành những yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp cũng như của cả nền kinh tế.
Theo GS.TS. Vũ Công Giao, tương lai việc làm phụ thuộc vào cách thức quản lý quá trình chuyển đổi. Việt Nam cần tận dụng cơ hội từ chuyển đổi số, hội nhập và các mô hình việc làm mới, nhưng đồng thời phải bảo đảm quyền lao động, mở rộng an sinh bao trùm và tăng cường tiếng nói của người lao động trong quá trình hoạch định chính sách.
Trong hành trình đó, doanh nghiệp giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Những doanh nghiệp biết đầu tư cho tiền lương, phúc lợi, đào tạo kỹ năng và an sinh xã hội sẽ không chỉ thực hiện tốt trách nhiệm với cộng đồng mà còn tạo dựng được lực lượng lao động ổn định, năng suất và gắn bó. Đó cũng chính là nền tảng để phát triển bền vững trong một thế giới đang thay đổi nhanh chóng.
