 |
| Mức độ tiếp cận các quyền lợi an sinh phụ thuộc vào tính chính thức của việc làm. Ảnh minh họa: H.Dịu |
Sự thay đổi của thị trường lao động đang đặt người trẻ trước nhiều hình thức việc làm khác nhau, trong khi mức độ tiếp cận các quyền lợi an sinh còn phụ thuộc lớn vào tính chính thức của việc làm.
Theo bà Nguyễn Thị Hoàng Nguyên, Phó Giám đốc Trung tâm Thông tin, phân tích dự báo chiến lược và dịch vụ công, Viện Khoa học Tổ chức nhà nước và Lao động (Bộ Nội vụ), 57,5% việc làm của thanh niên Việt Nam là việc làm phi chính thức, trong khi tỷ lệ thanh niên có việc làm tham gia BHXH đạt 41,4%. Việc làm phi chính thức thường thiếu hợp đồng bằng văn bản, BHXH và chế độ nghỉ được trả lương.
Khoảng cách này đặt ra yêu cầu chính sách BHXH phải thích ứng với những hình thức việc làm ngày càng đa dạng. Luật BHXH 2024, có hiệu lực từ ngày 1/7/2025, đã mở rộng diện tham gia BHXH bắt buộc sang nhiều nhóm, trong đó có người làm việc không trọn thời gian đáp ứng điều kiện về tiền lương; chủ hộ kinh doanh có đăng ký kinh doanh; người quản lý doanh nghiệp, hợp tác xã không hưởng tiền lương và một số nhóm khác.
Đáng chú ý, diện tham gia còn bao gồm trường hợp hai bên thỏa thuận bằng tên gọi khác hợp đồng lao động nhưng có nội dung thể hiện việc làm có trả công, tiền lương và chịu sự quản lý, điều hành, giám sát của một bên. Quy định này mở rộng khả năng bảo vệ người lao động trong bối cảnh quan hệ việc làm ngày càng linh hoạt.
Tuy nhiên, để chính sách BHXH tiếp cận được nhiều lao động trẻ hơn, vấn đề việc làm vẫn giữ vai trò quan trọng. Theo bà Nguyễn Thị Thanh Mai, Quyền Trưởng Ban Thống kê Dân số và Lao động, Cục Thống kê (Bộ Tài chính), quý II/2026 có khoảng 1,407 triệu thanh niên từ 15-24 tuổi không có việc làm, không tham gia học tập và đào tạo (NEET), tương đương 10,2%.
Vì thế, theo bà Nguyễn Thị Hoàng Nguyên, chính sách việc làm thanh niên cần tập trung vào 4 nhóm ưu tiên, gồm tạo cầu việc làm tốt; bảo đảm quá trình chuyển tiếp từ học sang làm; kết nối lại nhóm NEET và mở rộng an sinh xã hội. Riêng về an sinh, định hướng được đặt ra là mở rộng BHXH và quyền lợi cho cả việc làm ngắn hạn, lao động nền tảng và tự doanh.
Cùng với mở rộng diện bao phủ từ chính sách, thực tế tại doanh nghiệp cho thấy BHXH đang được đặt cùng với tiền lương, đào tạo, bảo hiểm sức khỏe và cơ hội phát triển nghề nghiệp trong chính sách thu hút nhân sự.
Chẳng hạn, Bosch Global Software Technologies Việt Nam đang tuyển 30 kỹ sư phần mềm nhúng mới ra trường tại TP. Hồ Chí Minh. Với nhóm nhân sự trẻ này, doanh nghiệp công bố trả 100% mức lương thỏa thuận và thực hiện các chế độ BHXH bắt buộc ngay trong 2 tháng thử việc, đồng thời cung cấp bảo hiểm sức khỏe cho nhân viên và 2 người thân. Chính sách tương tự cũng được Bosch áp dụng tại nhiều vị trí kỹ thuật khác, bên cạnh đào tạo công nghệ, ngoại ngữ, kỹ năng mềm và thời gian làm việc linh hoạt.
Tại Vinamilk, chính sách nhân sự cũng kết hợp quyền lợi của người lao động với các chế độ phúc lợi và phát triển nghề nghiệp. Báo cáo của doanh nghiệp xác định lương thưởng và phúc lợi, quan hệ lao động, an toàn và sức khỏe nghề nghiệp, đào tạo và phát triển là những nội dung trọng yếu trong chính sách lao động - việc làm. Doanh nghiệp cũng duy trì các chính sách bảo hiểm sức khỏe bên cạnh quyền lợi bảo hiểm theo quy định.
FPT cũng triển khai chính sách phúc lợi theo hướng kết hợp các chế độ bảo hiểm bắt buộc với chăm sóc sức khỏe, đào tạo và cơ hội phát triển nghề nghiệp.
Cách tiếp cận này cho thấy, với những doanh nghiệp có nhu cầu lớn về nhân lực trẻ, đặc biệt nhân lực công nghệ, quyền lợi an sinh đang trở thành một phần của chính sách cạnh tranh nhân sự, thay vì chỉ dựa vào mức lương.
Theo đại diện một doanh nghiệp về sản xuất công nghiệp, lao động trẻ hiện quan tâm nhiều hơn tới tổng thể quyền lợi khi lựa chọn nơi làm việc, từ thu nhập, môi trường, cơ hội học hỏi đến bảo hiểm và các chế độ dài hạn. Hơn nữa, với nhân sự trẻ, doanh nghiệp luôn cố gắng thực hiện đầy đủ BHXH ngay khi người lao động thuộc diện tham gia, đồng thời bổ sung bảo hiểm sức khỏe và các chương trình đào tạo. Đây vừa là trách nhiệm với người lao động, vừa là cách để doanh nghiệp tạo sự yên tâm và giữ nhân sự trong bối cảnh người trẻ có nhiều lựa chọn việc làm hơn.
Vì thế, mở rộng BHXH đối với lao động trẻ cần được thúc đẩy đồng thời từ chính sách và thực tiễn sử dụng lao động. Khi doanh nghiệp tạo thêm việc làm chính thức, thực hiện đầy đủ BHXH và kết hợp với các chính sách đào tạo, phúc lợi, người trẻ có thêm điều kiện tham gia hệ thống an sinh ngay từ những năm đầu đi làm.
