 |
| Doanh nghiệp không thể sử dụng thủ tục giải thể như một “lá chắn” để né tránh trách nhiệm đóng BHXH. |
Giải thể không đồng nghĩa xóa nợ BHXH
Sáu tháng đầu năm 2026, cả nước ghi nhận 23.980 doanh nghiệp hoàn tất thủ tục giải thể, tăng tới 94,7% so với cùng kỳ năm trước. Đằng sau con số này là nhiều nguyên nhân khác nhau, từ thu hẹp sản xuất, thiếu vốn, thị trường suy giảm đến tái cơ cấu hoạt động. Song, thực tiễn cũng cho thấy xuất hiện tình trạng một số doanh nghiệp lợi dụng thủ tục giải thể nhằm né tránh nghĩa vụ tài chính, đặc biệt là nghĩa vụ đóng BHXH, bảo hiểm y tế (BHYT), bảo hiểm thất nghiệp (BHTN) cho người lao động.
Đáng lo ngại hơn, nhiều doanh nghiệp sau thời gian dài chậm đóng, trốn đóng BHXH đã nhanh chóng giải thể, chuyển tài sản sang pháp nhân mới hoặc ngừng hoạt động trước khi cơ quan chức năng áp dụng các biện pháp cưỡng chế. Hệ quả là hàng trăm nghìn người lao động bị treo quyền lợi, không thể chốt sổ BHXH, không đủ điều kiện hưởng các chế độ ốm đau, thai sản, thất nghiệp hoặc lương hưu theo quy định của pháp luật.
Theo thống kê của BHXH Việt Nam, đến hết tháng 5/2025, tổng số tiền nợ BHXH trên cả nước đã lên tới gần 14.000 tỷ đồng. Trong đó, khoảng 4.000 tỷ đồng thuộc nhóm nợ rất khó thu hồi do doanh nghiệp đã phá sản, đang giải thể hoặc không còn người đại diện theo pháp luật. Khoảng 206.000 người lao động đang bị ảnh hưởng trực tiếp quyền lợi từ tình trạng nợ đóng BHXH kéo dài.
Thực tế đó đặt ra câu hỏi lớn: doanh nghiệp giải thể có đồng nghĩa với việc được xóa toàn bộ nghĩa vụ đóng BHXH hay không? Người lao động sẽ được pháp luật bảo vệ bằng cơ chế nào? Những quy định mới của Luật Phục hồi, phá sản năm 2025 có đủ sức ngăn chặn tình trạng lợi dụng giải thể để trốn tránh trách nhiệm hay chưa? Đây là vấn đề được dư luận, doanh nghiệp và người lao động đặc biệt quan tâm.
Theo Thạc sĩ, Luật sư Đặng Thị Thúy Huyền, Giám đốc Công ty Luật HPL (Đoàn Luật sư TP. Hồ Chí Minh), nhiều doanh nghiệp vẫn tồn tại suy nghĩ sai lầm rằng chỉ cần hoàn tất thủ tục giải thể thì mọi khoản nợ cũng tự động chấm dứt. Quan điểm này hoàn toàn không phù hợp với quy định của pháp luật. Giải thể chỉ là thủ tục chấm dứt tư cách pháp nhân, tuyệt đối không phải cơ chế hợp pháp để xóa nghĩa vụ tài sản đối với chủ nợ, Nhà nước hay người lao động.
Luật sư Đặng Thị Thúy Huyền phân tích, Luật Doanh nghiệp quy định rất rõ doanh nghiệp chỉ được giải thể khi đã thanh toán toàn bộ các khoản nợ và nghĩa vụ tài sản khác. Điều kiện này bao gồm nợ thuế, nợ lương, nợ BHXH, BHYT, BHTN cùng các khoản phải trả cho đối tác, khách hàng và các nghĩa vụ tài chính khác. Nếu vẫn còn các khoản chưa hoàn thành thì việc giải thể không thể được xem là hợp pháp.
Điều đó cũng đồng nghĩa, doanh nghiệp không thể sử dụng thủ tục giải thể như một “lá chắn” để né tránh trách nhiệm đóng BHXH. Việc chậm đóng hoặc trốn đóng BHXH không tự mất đi khi doanh nghiệp bị xóa tên khỏi Cơ sở dữ liệu quốc gia về đăng ký doanh nghiệp. Khoản nợ vẫn tồn tại và tiếp tục là căn cứ để cơ quan có thẩm quyền áp dụng các biện pháp xử lý theo quy định của pháp luật.
Trong thực tế, nhiều doanh nghiệp dù biết không còn khả năng thanh toán vẫn lập hồ sơ cam kết đã hoàn thành toàn bộ nghĩa vụ nhằm được giải thể. Nếu việc kê khai không đúng sự thật, người đại diện theo pháp luật, chủ doanh nghiệp tư nhân, thành viên Hội đồng thành viên, Hội đồng quản trị hoặc những người trực tiếp thực hiện thủ tục giải thể có thể phải chịu trách nhiệm đối với thiệt hại phát sinh từ hành vi giải thể trái pháp luật.
Theo Luật sư Đặng Thị Thúy Huyền, khi có căn cứ chứng minh việc giải thể chỉ nhằm mục đích tẩu tán tài sản, chuyển tài sản sang pháp nhân khác hoặc che giấu nghĩa vụ trả nợ, vụ việc không còn đơn thuần là tranh chấp dân sự. Cơ quan tiến hành tố tụng sẽ xem xét toàn bộ bản chất giao dịch, dòng tiền, thời điểm chuyển dịch tài sản cùng mục đích của các bên để xác định có hay không dấu hiệu vi phạm pháp luật.
Một kịch bản khá phổ biến là doanh nghiệp cũ chuẩn bị giải thể rồi chuyển toàn bộ khách hàng, máy móc, hợp đồng, hàng hóa, nhân sự sang một doanh nghiệp mới do chính những người cũ thành lập. Về hình thức, doanh nghiệp cũ gần như không còn tài sản. Thực chất, hoạt động kinh doanh vẫn tiếp tục dưới một pháp nhân khác. Nếu việc chuyển giao nhằm trốn tránh nghĩa vụ với chủ nợ hoặc cơ quan BHXH, các giao dịch này hoàn toàn có thể bị xem xét về tính hợp pháp.
Tăng “lá chắn” bảo vệ người lao động
Bên cạnh việc siết chặt trách nhiệm của doanh nghiệp, Luật Phục hồi, phá sản năm 2025 đã bổ sung nhiều quy định quan trọng nhằm bảo vệ tốt hơn quyền lợi của người lao động. Điểm mới nổi bật là lần đầu tiên cơ quan BHXH được trao quyền nộp đơn yêu cầu áp dụng thủ tục phá sản đối với doanh nghiệp chậm đóng, trốn đóng BHXH trong thời gian dài.
Cụ thể, Điều 38 Luật Phục hồi, phá sản năm 2025 quy định cơ quan BHXH có quyền nộp đơn yêu cầu áp dụng thủ tục phá sản khi đã thông báo đôn đốc doanh nghiệp đối với khoản chậm đóng, trốn đóng BHXH bắt buộc, BHYT, BHTN nhưng không nhận được phản hồi trong 3 năm liên tiếp gần nhất. Đây được xem là bước tiến lớn so với Luật Phá sản năm 2014, góp phần nâng cao hiệu quả xử lý các doanh nghiệp cố tình chây ỳ nghĩa vụ BHXH.
Luật mới cũng tạo cơ chế hỗ trợ các doanh nghiệp thật sự gặp khó khăn có cơ hội phục hồi hoạt động. Trong thời gian thực hiện thủ tục phục hồi, doanh nghiệp được khoanh tiền thuế nợ theo đề nghị của Tòa án và được tạm dừng đóng vào quỹ hưu trí, tử tuất trong thời gian tối đa 12 tháng theo quy định của Luật BHXH năm 2024. Chính sách này giúp doanh nghiệp giảm áp lực tài chính để tập trung tái cấu trúc, duy trì việc làm và khôi phục sản xuất.
Đối với trường hợp doanh nghiệp bị tuyên bố phá sản, Luật Phục hồi, phá sản năm 2025 cũng xác định rõ thứ tự ưu tiên thanh toán. Sau chi phí phá sản và tiền lương, các khoản nợ BHXH bắt buộc, BHYT, BHTN, bảo hiểm tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp được ưu tiên thanh toán trước nhiều nghĩa vụ tài chính khác. Quy định này góp phần bảo đảm tốt hơn quyền lợi an sinh của người lao động khi doanh nghiệp mất khả năng thanh toán.
Có thể thấy, pháp luật hiện hành đang hình thành một hành lang pháp lý đồng bộ hơn để xử lý tình trạng doanh nghiệp lợi dụng giải thể hoặc phá sản nhằm né tránh nghĩa vụ BHXH. Quyền hạn của cơ quan BHXH được mở rộng, quyền lợi người lao động được ưu tiên bảo vệ, đồng thời vẫn duy trì các cơ chế hỗ trợ doanh nghiệp có thiện chí phục hồi sản xuất, kinh doanh.
Theo Luật sư Đặng Thị Thúy Huyền, giải thể đúng pháp luật luôn được pháp luật bảo vệ. Ngược lại, nếu giải thể chỉ nhằm che giấu tài sản, trốn tránh nghĩa vụ hoặc gây thiệt hại cho người lao động và chủ nợ thì việc doanh nghiệp bị xóa tên không đồng nghĩa với việc trách nhiệm pháp lý cũng chấm dứt. Trong nhiều trường hợp, chính những người ký hồ sơ giải thể sẽ phải giải trình trước Tòa án hoặc cơ quan điều tra.
Giữa bối cảnh số doanh nghiệp giải thể tăng mạnh, cùng thực trạng nợ BHXH còn ở mức cao, việc tuân thủ đúng quy định của pháp luật trở thành yêu cầu bắt buộc đối với mỗi doanh nghiệp. Pháp nhân có thể chấm dứt tồn tại, song nghĩa vụ phát sinh từ hành vi vi phạm pháp luật sẽ tiếp tục được xem xét, xử lý đến cùng. Đó cũng là thông điệp quan trọng mà các quy định mới của pháp luật muốn gửi tới cộng đồng doanh nghiệp: giải thể không phải con đường để trốn nợ BHXH, càng không phải cách để né tránh trách nhiệm đối với người lao động.
