 |
| Người lao động làm đơn khiếu nại một doanh nghiệp ở phường Thới An vì chậm đóng BHXH. Ảnh: Phạm Thọ |
Người lao động chịu thiệt vì doanh nghiệp không đóng BHXH
Nhiều người lao động đã phản ánh tình trạng “né” đóng BHXH của doanh nghiệp đến cơ quan BHXH TP. Hồ Chí Minh, dưới nhiều hình thức khác nhau. Điểm chung là người lao động vẫn làm việc thường xuyên, nhận tiền công, chịu sự quản lý của doanh nghiệp nhưng lại không được bảo đảm quyền tham gia, thực hiện chính sách BHXH theo quy định.
Anh Võ Minh Quân đang làm việc tại một doanh nghiệp ở phường An Lạc cho biết, dù làm việc đã 3 tháng nhưng anh vẫn được Công ty yêu cầu ký hợp đồng dịch vụ thay vì hợp đồng lao động để Công ty không phải đóng BHXH. Công việc thực tế vẫn có trả lương, đi làm hằng ngày và chịu sự phân công của doanh nghiệp. Trước cách làm khó hiểu này, anh Quân băn khoăn liệu có nên tiếp tục làm việc hay không và phản ánh đến cơ quan BHXH.
Giải đáp vấn đề này, bà Nguyễn Thị Hằng, Phó Trưởng phòng Kiểm tra, BHXH TP. Hồ Chí Minh, cho biết Điều 2 Luật BHXH năm 2024 quy định người làm việc theo hợp đồng lao động không xác định thời hạn hoặc hợp đồng xác định thời hạn từ đủ 1 tháng trở lên thuộc diện tham gia BHXH bắt buộc. Đáng chú ý, quy định cũng bao gồm trường hợp hai bên thỏa thuận bằng tên gọi khác nhưng nội dung thể hiện việc làm có trả công, tiền lương và có sự quản lý, điều hành, giám sát của một bên.
Như vậy, việc doanh nghiệp gọi hợp đồng là hợp đồng dịch vụ, cộng tác viên hay khoán việc không đồng nghĩa với việc được miễn nghĩa vụ đóng BHXH. Theo bà Hằng, cơ quan BHXH sẽ căn cứ bản chất quan hệ làm việc thực tế để xác định người lao động có thuộc diện tham gia BHXH bắt buộc hay không.
Phản ánh một tình huống khác, chị Phạm Thương đang làm ở doanh nghiệp tư nhân chuyên về gia công cơ khí cho biết, Công ty chị đang gọi nhiều người lao động là “nhân viên khoán việc”, trả lương theo ngày nhằm tránh đóng BHXH. Chị muốn biết cơ quan chức năng căn cứ vào đâu để xác định quan hệ lao động thực tế.
Bà Tô Thị Thanh Hà, Phó Trưởng phòng Quản lý thu và Phát triển người tham gia, BHXH TP. Hồ Chí Minh phân tích Luật BHXH năm 2024 đã quy định rõ cả trường hợp người lao động làm việc không trọn thời gian. Theo đó, người làm việc theo hợp đồng lao động thuộc đối tượng quy định tại điểm a khoản 1 Điều 2, có tiền lương trong tháng bằng hoặc cao hơn mức tiền lương làm căn cứ đóng BHXH bắt buộc thấp nhất, vẫn thuộc diện tham gia.
Đối với trường hợp trả lương theo giờ, ngày hoặc tuần, tiền lương tháng được xác định tương ứng bằng mức lương theo giờ, ngày hoặc tuần nhân với số giờ, ngày hoặc tuần làm việc trong tháng theo thỏa thuận trong hợp đồng lao động. Theo bà Hà, điều này cho thấy doanh nghiệp không thể lấy lý do trả lương theo ngày hoặc người lao động không làm việc trọn thời gian để mặc nhiên loại họ khỏi diện tham gia BHXH bắt buộc.
Không chỉ né đóng ngay từ đầu, một số doanh nghiệp còn thực hiện nghĩa vụ trong thời gian ngắn rồi tự ý dừng. Anh Quý Anh, một lao động ở TP. Hồ Chí Minh, cho biết doanh nghiệp nơi mình làm việc chỉ đóng BHXH cho người lao động trong thời gian thử việc hoặc vài tháng đầu, sau đó ngừng đóng dù người lao động vẫn tiếp tục làm việc và hưởng lương.
Về trường hợp này, theo bà Nguyễn Thị Hằng, nếu người lao động đã ký hợp đồng lao động thuộc diện tham gia BHXH bắt buộc, vẫn đang làm việc và hưởng lương nhưng doanh nghiệp tự ý dừng đóng thì đây là dấu hiệu của hành vi chậm đóng hoặc trốn đóng BHXH. Các hành vi này phải được xem xét, xử lý theo quy định pháp luật.
 |
| Ông Nguyễn Quốc Thanh, Phó Giám đốc BHXH TP. Hồ Chí Minh trao đổi về việc chậm đóng, trốn đóng BHXH tại một hội nghị. Ảnh: Phạm Thọ |
Đáng chú ý, một chiêu thức khác mà doanh nghiệp hay sử dụng được người lao động phản ánh là yêu cầu người lao động ký giấy cam kết không tham gia BHXH để đổi lấy khoản tiền lương cao hơn. Chị Ngọc Anh, một nữ lao động cho biết, Công ty yêu cầu người lao động ký giấy xác nhận không tham gia BHXH, với lý do sẽ trả thêm tiền vào lương hằng tháng.
Phó phòng Kiểm tra BHXH Thành phố Nguyễn Thị Hằng khẳng định đây là thỏa thuận trái pháp luật nếu người lao động thuộc đối tượng tham gia BHXH bắt buộc. Cơ quan chức năng sẽ căn cứ hồ sơ lao động, chứng từ trả lương và các tài liệu liên quan để xác định nghĩa vụ đóng BHXH của doanh nghiệp. Nếu phát hiện vi phạm, doanh nghiệp có thể bị xác định chậm đóng hoặc trốn đóng, bị xử phạt hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự tùy tính chất, mức độ.
Theo bà Hằng, người lao động cũng cần lưu ý, việc tự thỏa thuận không tham gia BHXH bắt buộc, bảo hiểm thất nghiệp không giúp doanh nghiệp thoát nghĩa vụ. Theo quy định tại Điều 48 Nghị định 283/2026/NĐ-CP, người lao động có hành vi thỏa thuận không tham gia BHXH bắt buộc, bảo hiểm thất nghiệp cũng có thể bị xử lý vi phạm hành chính.
Theo nhiều người lao động, tình trạng phổ biến nhất là doanh nghiệp giữ lại tiền đã khấu trừ từ lương nhưng không nộp vào quỹ BHXH khiến lao động ảnh hưởng nhiều quyền lợi.
Câu chuyện này, theo bà Tô Thị Thanh Hà, khoản 4 Điều 13 Luật BHXH năm 2024 quy định người sử dụng lao động có trách nhiệm đóng BHXH bắt buộc cho người lao động, đồng thời hằng tháng trích khoản tiền thuộc trách nhiệm đóng của người lao động từ tiền lương để đóng cùng vào quỹ BHXH. Nếu không thực hiện hoặc thực hiện không đầy đủ trách nhiệm đóng, gây thiệt hại đến quyền và lợi ích hợp pháp của người lao động, doanh nghiệp còn phải bồi thường theo quy định.
Chủ động kiểm tra, thu thập chứng cứ và thực hiện quyền khiếu nại
Ông Nguyễn Quốc Thanh, Phó Giám đốc BHXH TP. Hồ Chí Minh, khuyến nghị người lao động không nên chờ đến khi phát sinh chế độ mới kiểm tra quá trình tham gia. Việc chủ động theo dõi dữ liệu BHXH sẽ giúp phát hiện sớm tình trạng doanh nghiệp chậm đóng, đóng thiếu hoặc tự ý dừng đóng.
Theo ông Thanh, người lao động không nên chỉ căn cứ vào bảng lương để xác định doanh nghiệp đã đóng BHXH hay chưa. Bảng lương có thể thể hiện khoản tiền đã khấu trừ từ thu nhập nhưng chưa đủ để khẳng định doanh nghiệp đã thực hiện nghĩa vụ nộp vào quỹ BHXH.
Thay vào đó, người lao động cần thường xuyên kiểm tra trên ứng dụng VssID. Tại mục “Quá trình tham gia”, người dùng có thể theo dõi đơn vị đang đóng BHXH đến thời điểm nào, quá trình tham gia có bị gián đoạn hay không, đồng thời phát hiện những tháng chưa được ghi nhận.
Ông Thanh cũng lưu ý, việc doanh nghiệp chậm đóng hoặc trốn đóng có thể ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi của người lao động, nhất là khi phát sinh các chế độ ốm đau, thai sản và những chế độ khác có điều kiện hưởng gắn với thời gian tham gia BHXH. Nếu doanh nghiệp không đóng hoặc đóng không đầy đủ, người lao động có thể gặp khó khăn khi cơ quan BHXH xác định quá trình đóng để giải quyết chế độ.
Trường hợp hành vi vi phạm gây thiệt hại đến quyền và lợi ích hợp pháp của người lao động, người sử dụng lao động có trách nhiệm bồi thường theo quy định pháp luật.
Ông Thanh cho biết, từ ngày 1/10/2026, sổ BHXH điện tử được sử dụng thay cho sổ giấy. Khi giải quyết các chế độ, cơ quan BHXH căn cứ thông tin trên sổ điện tử. Vì vậy, việc thường xuyên kiểm tra, đối chiếu dữ liệu càng trở nên cần thiết để bảo đảm quá trình tham gia được ghi nhận đầy đủ, chính xác.
 |
| Bà Nguyễn Thị Hằng (ngoài cùng bên trái) trao đổi tại hội nghị phổ biển pháp luật BHXH. Ảnh: BH |
Khi phát hiện doanh nghiệp chậm đóng hoặc chưa đóng BHXH, Phó Giám đốc BHXH TP. Hồ Chí Minh khuyến cáo người lao động cần thực hiện các bước xử lý cụ thể. Trước hết, người lao động nên trao đổi trực tiếp với Giám đốc hoặc người có thẩm quyền tại doanh nghiệp, đề nghị giải thích nguyên nhân và yêu cầu thực hiện đầy đủ nghĩa vụ đóng BHXH. Đây là bước cần thiết để doanh nghiệp khắc phục sai phạm, đồng thời giúp người lao động có thêm căn cứ ghi nhận quá trình yêu cầu giải quyết quyền lợi.
Nếu doanh nghiệp không thực hiện, người lao động cần chủ động tập hợp tài liệu, chứng cứ chứng minh quan hệ lao động và nghĩa vụ đóng BHXH. Từ đó, người lao động có thể kiến nghị cơ quan BHXH, tổ chức Công đoàn hoặc cơ quan có thẩm quyền xem xét. Người lao động cũng có thể thực hiện quyền khiếu nại theo quy định; trước hết khiếu nại đến người sử dụng lao động, sau đó gửi cơ quan có thẩm quyền nếu vụ việc chưa được giải quyết. Từ ngày 1/10/2026, sổ BHXH điện tử được sử dụng thay cho sổ giấy. Khi giải quyết chế độ, cơ quan BHXH căn cứ thông tin trên sổ điện tử.
Về phía cơ quan BHXH, khi tiếp nhận thông tin phản ánh sẽ thực hiện xác minh, kiểm tra doanh nghiệp. Nếu phát hiện vi phạm sẽ yêu cầu thực hiện nghĩa vụ, xử lý phạt hành chính theo quy định. Đối với trường hợp doanh nghiệp có dấu hiệu cố tình trốn đóng sẽ chuyển hồ sơ vụ việc có dấu hiệu tội phạm sang cơ quan Công an để xem xét truy cứu trách nhiệm hình sự.
