Bài 1: Khi đồng lương bị khấu trừ, quyền lợi vẫn bị bỏ ngỏ

Cần sớm giải bài toán xử lý tình trạng chậm đóng, trốn đóng, nợ BHXH kéo dài. Ảnh AI minh họa.

Mất quyền lợi khi cần nhất…

Khoản tiền BHXH được trích từ tiền lương hằng tháng vốn được xem như một phần bảo đảm an sinh cho người lao động trong suốt quá trình làm việc. Từ chế độ ốm đau, thai sản, tai nạn lao động đến lương hưu khi hết tuổi lao động, những quyền lợi ấy chỉ thực sự có ý nghĩa khi quá trình đóng BHXH được thực hiện đầy đủ, đúng quy định.

Thế nhưng, với nhiều người lao động, giá trị của BHXH chỉ được nhận ra khi họ đứng trước một biến cố và cần đến những quyền lợi vốn thuộc về mình.

Chị Nguyễn Thị Hợp, một công nhân may đang mang thai tháng thứ 7, đã làm việc tại Công ty TNHH Hùng Trường HY (tỉnh Hưng Yên) hơn một năm. Trong thời gian này, doanh nghiệp mới đóng BHXH bắt buộc cho chị được hai tháng. “Em đã bị lỡ 9 tháng bảo hiểm. Em gặp trực tiếp Giám đốc đòi rất nhiều lần nhưng đến giờ vẫn chưa được. Chỉ còn hai tháng nữa là em sinh rồi mà hiện tại vẫn chưa đóng”, chị Hợp chia sẻ.

Chị Nguyễn Thị Hợp, công nhân may tại Công ty TNHH Hùng Trường HY (tỉnh Hưng Yên).

Điều khiến chị Hợp lo lắng nhất là chế độ thai sản sau khi sinh. Với một người chuẩn bị nghỉ việc để sinh con và chăm con nhỏ, khoản trợ cấp thai sản là nguồn tài chính quan trọng trong quãng thời gian tạm ngừng công việc.

Chị Hợp cũng không phải trường hợp cá biệt. Nhiều công nhân cùng doanh nghiệp cho biết tình trạng chậm đóng BHXH kéo dài khiến những người chuẩn bị nghỉ thai sản thấp thỏm, không biết quyền lợi của mình sẽ được giải quyết ra sao.

Có người chỉ đến khi nhập viện mới phát hiện quá trình tham gia BHXH của mình có vấn đề. Những lời hứa khi tuyển dụng về việc ký hợp đồng, đóng BHXH đầy đủ trở nên vô nghĩa khi người lao động cầm hồ sơ đi làm thủ tục khám chữa bệnh hoặc giải quyết chế độ mới biết doanh nghiệp đã nợ BHXH trong thời gian dài.

Với lao động trẻ, việc doanh nghiệp chậm đóng BHXH có thể đẩy họ vào nỗi lo về chế độ thai sản, ốm đau, tai nạn lao động. Với những người lớn tuổi, hệ lụy còn hiện hữu trực tiếp trong kế hoạch nghỉ hưu.

Tại Công ty cổ phần Ô tô 1-5 (TP. Hà Nội), có những trường hợp người lao động cho biết doanh nghiệp đã nợ BHXH từ 5 đến 7 năm. Trong số đó, ông Nguyễn Văn Thìn đã đủ tuổi nghỉ hưu từ năm trước.

Ông Nguyễn Văn Thìn, công nhân Công ty cổ phần Ô tô 1-5 (TP. Hà Nội).

Theo kế hoạch, ông có thể nghỉ việc, nhận lương hưu hằng tháng và tìm một công việc nhẹ nhàng hơn để có thêm thu nhập. Tuy nhiên, do thời gian tham gia BHXH chưa được doanh nghiệp đóng đầy đủ, ông vẫn phải tiếp tục làm việc. “Tôi đáng lẽ được về hưu từ năm ngoái nhưng đến bây giờ vẫn chưa nghỉ được. Ai là người chịu trách nhiệm cho việc này?”, ông Thìn bức xúc.

Một trường hợp khác cho biết doanh nghiệp còn nợ BHXH của bà hơn 5 năm. Có thời điểm bà phải điều trị tại bệnh viện nhưng đến nay vẫn chưa được giải quyết đầy đủ quyền lợi liên quan đến thời gian ốm đau.

Những câu chuyện ấy cho thấy hậu quả của tình trạng trốn đóng, chậm đóng BHXH không nằm trên những con số nợ đọng. Phía sau mỗi khoản nợ là một phần cuộc sống của người lao động bị treo lại, người sắp sinh con thấp thỏm chờ chế độ thai sản, người bệnh loay hoay với khoản hỗ trợ đáng lẽ được hưởng, người đến tuổi nghỉ hưu vẫn phải tiếp tục đi làm.

Một khoản nợ có thể trở thành gánh nặng an sinh

Theo Luật sư Lê Đình Quảng, nguyên Phó ban Chính sách pháp luật Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam, BHXH được thiết kế như một “tấm lưới” an sinh, giúp chia sẻ rủi ro trong suốt quá trình làm việc của mỗi người. Khi doanh nghiệp cố tình chậm đóng, trốn đóng, chiếc lưới ấy có nguy cơ bị thủng đúng vào thời điểm người lao động cần đến nó nhất.

Người lao động thường ở vị thế yếu hơn trong quan hệ lao động. Họ có thể biết doanh nghiệp chưa đóng BHXH, song việc yêu cầu doanh nghiệp thực hiện đầy đủ nghĩa vụ lại không dễ dàng. Nhiều người đã trực tiếp kiến nghị, gửi đơn, thậm chí nhận được cam kết bằng văn bản từ doanh nghiệp nhưng vẫn phải chờ đợi trong thời gian dài.

Mỗi tháng chậm đóng có thể kéo theo hàng loạt hệ quả khi quá trình tham gia BHXH bị gián đoạn, việc giải quyết các chế độ bị ảnh hưởng, thời điểm hưởng lương hưu và những quyền lợi an sinh khác có thể bị kéo dài.

Luật sư Lê Đình Quảng, nguyên Phó Trưởng ban Chính sách pháp luật, Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam.

Vì thế, trốn đóng BHXH là vấn đề liên quan trực tiếp đến quyền lợi và sự an toàn của người lao động. Một khoản tiền doanh nghiệp chưa nộp đúng hạn có thể khiến một gia đình mất đi nguồn hỗ trợ vào lúc khó khăn, một người bệnh phải chờ đợi quyền lợi, hay một lao động đến tuổi nghỉ hưu tiếp tục làm việc để chờ đủ điều kiện.

Theo BHXH Việt Nam, đến hết ngày 30/6/2026, cả nước có 22,23 triệu người tham gia BHXH, tăng 17,3% so với cùng kỳ năm 2025. Tổng số thu BHXH, BHTN và BHYT đạt 338,8 nghìn tỷ đồng, bằng 54,2% kế hoạch Thủ tướng Chính phủ giao năm 2026 và tăng 14,5% so với cùng kỳ năm trước. Trong khi đó, số tiền chậm đóng BHXH, BHTN, BHYT trên cả nước là 18,9 nghìn tỷ đồng, chiếm 2,27% số phải thu.

Tại Hà Nội, tình trạng chậm đóng BHXH, BHYT, BHTN vẫn đang ở mức báo động với số tiền chậm đóng BHXH phải tính lãi gần 1.970 tỷ đồng. Theo danh sách thống kê tính đến đầu tháng 6/2026, Hà Nội có trên 23.000 cơ quan, đơn vị, doanh nghiệp nợ đọng, chậm đóng BHXH từ 2 tháng trở lên. Trong đó, Công ty cổ phần Anh ngữ APAX chậm đóng gần 65,5 tỷ đồng; Công ty cổ phần LILAMA 3 nợ xấp xỉ 50 tỷ đồng; Công ty cổ phần Cầu 12 chậm đóng xấp xỉ 30 tỷ đồng.

Thiết kế có sự hỗ trợ của AI.

Tại TP. Hồ Chí Minh, tính đến hết ngày 31/7, toàn Thành phố có 32.067 đơn vị chậm đóng BHXH với số tiền tạm tính khoảng 6,2 nghìn tỷ đồng. Hiện thành phố có 32 đơn vị chậm đóng BHXH với số tiền lớn hơn 10 tỷ đồng; 483 đơn vị chậm đóng từ hơn 1 tỷ đồng đến dưới 10 tỷ đồng. Tổng cộng, có 515 doanh nghiệp chậm đóng BHXH với số tiền từ 1 tỷ đồng trở lên.

Những con số trên cho thấy, tình trạng chậm đóng BHXH vẫn là một khoảng trống lớn trong việc bảo đảm quyền lợi an sinh cho người lao động. Đằng sau mỗi khoản nợ là những tháng lương đã được trích, những năm làm việc đã qua và những kế hoạch cuộc sống có thể bị đảo lộn khi quyền lợi đến lúc cần lại chưa được bảo đảm.

Câu chuyện cũng đặt ra yêu cầu hoàn thiện cơ chế xử lý đối với các khoản nợ BHXH kéo dài, nhất là những trường hợp doanh nghiệp gặp khó khăn, ngừng hoạt động, mất khả năng thanh toán hoặc cố tình chây ì. Làm thế nào để bảo đảm quyền lợi của người lao động trong những tình huống này vẫn là bài toán cần tiếp tục được tháo gỡ.

Chính sách BHXH vốn được xây dựng như một điểm tựa cho người lao động trong những thời điểm khó khăn nhất. Vì vậy, khi một người đã đều đặn đóng tiền nhưng quyền lợi vẫn có nguy cơ bị treo bởi khoản nợ của doanh nghiệp, khoảng trống cần được lấp đầy không nằm ở lời hứa, mà ở một cơ chế đủ rõ, đủ chặt để quyền lợi của người lao động được bảo vệ đến cùng.

(Còn tiếp)