Đóng bảo hiểm xã hội dưới lương thực tế: Rủi ro an sinh "bủa vây" người lao động

Đóng đủ người, nhưng chưa đủ mức

Kết quả khảo sát diện rộng từ "Báo cáo Lương và Thị trường Lao động" do Navigos Group - Tập đoàn cung cấp dịch vụ tuyển dụng, sở hữu nền tảng VietnamWorks - công bố cho thấy, hơn 43% người lao động đang được doanh nghiệp đóng BHXH ở mức thấp hơn thu nhập thực tế. Thậm chí, một bộ phận chỉ được đóng dựa trên mức lương tối thiểu vùng, thay vì tổng thu nhập hàng tháng. Điều này diễn ra trong bối cảnh tỷ lệ tham gia BHXH nhìn chung vẫn ở mức cao, tạo nên bức tranh "đủ số lượng nhưng thiếu chất lượng" về đảm bảo an sinh.

Hơn 43% người lao động đang được doanh nghiệp đóng BHXH ở mức thấp hơn thu nhập thực tế. Ảnh minh họa.

Báo cáo được xây dựng từ dữ liệu của hàng trăm doanh nghiệp và hàng nghìn người lao động thuộc nhiều lĩnh vực, cấp bậc, loại hình trong và ngoài nước. Các con số cũng được so sánh với nguồn thống kê trong nước và quốc tế, cho thấy xu hướng này không còn là hiện tượng cá biệt. Cách doanh nghiệp xác định tiền lương đóng BHXH đang trở thành biến số quan trọng, tác động trực tiếp đến mức hưởng chế độ của người lao động khi rủi ro xảy ra.

Ở bề nổi, phần lớn doanh nghiệp vẫn tuân thủ nghĩa vụ bảo hiểm bắt buộc. Hơn 90% lao động tham gia BHXH, đa số có bảo hiểm y tế (BHYT) và bảo hiểm thất nghiệp (BHTN). Tuy nhiên, điểm mấu chốt nằm ở "mức nền" được dùng để tính đóng. Nhiều doanh nghiệp chỉ đăng ký một mức lương cố định làm căn cứ, thấp hơn đáng kể so với thu nhập thực tế sau khi cộng phụ cấp, thưởng và các khoản hỗ trợ khác hàng tháng.

Đáng chú ý, có gần 11% trường hợp chỉ đóng BHXH trên mức lương tối thiểu vùng, trong khi một tỷ lệ nhỏ hơn không tham gia đóng. Nhóm chịu ảnh hưởng nhiều nhất thường làm việc tại doanh nghiệp quy mô nhỏ, nơi áp lực chi phí lớn và năng lực tuân thủ pháp luật còn hạn chế. Ngoài ra, lao động trong các ngành thâm dụng lao động như may mặc, bán lẻ hoặc công việc lặp lại, thủ công cũng dễ rơi vào tình trạng này.

Về phía doanh nghiệp, lý do phổ biến là tách thu nhập thành nhiều cấu phần. Lương cơ bản được giữ ở mức vừa đủ làm căn cứ đóng BHXH, còn lại chuyển sang phụ cấp, hỗ trợ, thưởng hiệu suất. Cách làm này giúp giảm chi phí bảo hiểm phải đóng hằng tháng. Trong bối cảnh cạnh tranh gay gắt và biên lợi nhuận thu hẹp, không ít doanh nghiệp coi đây là giải pháp tài chính ngắn hạn để duy trì hoạt động.

Giảm chi phí trước mắt, tăng rủi ro dài hạn

Một nguyên nhân khác đến từ cách hiểu chưa thống nhất về các khoản thu nhập phải tính đóng BHXH. Theo quy định, tiền lương đóng bảo hiểm bao gồm mức lương theo chức danh công việc và các phụ cấp trả ổn định như chức vụ, trách nhiệm, thâm niên, điều kiện lao động. Ngược lại, tiền thưởng, ăn ca, xăng xe, điện thoại, nhà ở hay phúc lợi khác thường không tính. Ranh giới này đôi khi bị vận dụng linh hoạt theo hướng có lợi cho doanh nghiệp.

Hệ quả trước tiên rơi vào các chế độ ngắn hạn. Khi nghỉ ốm, thai sản, tai nạn lao động hoặc thất nghiệp, mức trợ cấp được tính dựa trên tiền lương đóng BHXH, không phải thu nhập thực nhận. Vì vậy, người lao động có thể nhận khoản hỗ trợ thấp hơn nhiều so với mức chi tiêu thực tế. Sự chênh lệch này đặc biệt rõ trong những giai đoạn khó khăn, khi bảo hiểm lẽ ra đóng vai trò "đệm an toàn" tài chính.

Về dài hạn, tác động còn lớn hơn khi liên quan đến lương hưu. Nếu nền tiền lương đóng BHXH bị giữ ở mức thấp trong nhiều năm, mức lương hưu sau này cũng bị kéo xuống. Điều này làm tăng nguy cơ thiếu hụt thu nhập khi về già, nhất là trong bối cảnh chi phí y tế và sinh hoạt ngày càng cao. Khoảng trống an sinh vì thế không chỉ là vấn đề cá nhân, mà còn tạo áp lực cho hệ thống hỗ trợ xã hội.

Trong bức tranh tổng thể, vẫn có hơn một phần ba người lao động được đóng BHXH trên toàn bộ thu nhập hàng tháng, song tỷ lệ được đóng trên toàn bộ thu nhập thực nhận gần như không đáng kể. Trong khi đó, thu nhập bình quân của người lao động Việt Nam đã đạt mức mới, với chênh lệch đáng kể giữa nam và nữ. Phần lớn lao động có tăng lương, nhưng mức tăng thường dưới hai chữ số phần trăm.

Nhìn về trung hạn, doanh nghiệp dự kiến ưu tiên tăng lương cho nhóm nhân sự có kỹ năng công nghệ và khả năng thích ứng cao. Xu hướng này phản ánh sự dịch chuyển của thị trường lao động theo hướng số hóa và tái cấu trúc. Tuy nhiên, nếu nền tảng đóng BHXH không được điều chỉnh tương xứng với thu nhập thực tế, khoảng cách giữa lương "trên giấy bảo hiểm" và lương "trong ví" sẽ tiếp tục nới rộng, làm suy yếu mục tiêu an sinh bền vững.