Mở rộng lưới an sinh cho nữ lao động tự do

Phụ nữ lao động tự do ngoài trời gặp nhiều rủi ro về sức khỏe và an sinh khi về già.

Sau gánh nặng mưu sinh là nỗi lo an sinh tuổi già

Hàng ngày, bà Nguyễn Thị Thanh, 56 tuổi, trú tại phường Từ Liêm, Hà Nội, vẫn đẩy xe đi bán hàng. Áp lực mưu sinh và khoản chi phí nuôi con gái học cao đẳng khiến bà khó cho phép mình nghỉ ngơi. Nắng nóng, mưa lớn hay những ngày thời tiết khắc nghiệt, chiếc xe thu gom phế liệu vẫn theo bà trên từng tuyến phố, bởi nghỉ một ngày đồng nghĩa với mất một phần thu nhập.

Với bà Thanh, điều khiến bà lo lắng hơn cả những ngày mưa nắng là tương lai khi tuổi già đến gần. Suốt nhiều năm làm việc tự do, bà không có một công việc ổn định để tích lũy và cũng chưa có một điểm tựa đủ chắc chắn cho những năm tháng không còn sức lao động. “Giờ còn khỏe thì còn đi làm, chứ sau này già yếu, không đẩy xe được nữa thì không biết sẽ dựa vào đâu”, bà Thanh chia sẻ. Nỗi lo ấy khiến bà dù mệt vẫn phải tiếp tục bám đường, bởi phía sau công việc hôm nay còn là cuộc sống của chính mình ngày mai.

Câu chuyện của bà Thanh phản ánh một thực tế phổ biến trong nhóm lao động tự do tại các đô thị. Người bán hàng rong, thu gom ve chai, chạy xe công nghệ, làm xây dựng, phụ việc theo ngày… đều góp phần duy trì nhịp sống thành phố. Họ làm việc ngoài trời trong nhiều giờ, đối diện với rủi ro sức khỏe nhưng thường thiếu hợp đồng lao động, thiếu chế độ bảo vệ và khó tiếp cận đầy đủ các chính sách an sinh.

Theo khảo sát của Viện Nghiên cứu đời sống và xã hội, với hơn 400 lao động ngoài trời tại Hà Nội, Đà Nẵng, TP. HCM và Cần Thơ, 74,5% người được hỏi cho biết thu nhập bị giảm do thời tiết cực đoan. Đây là con số đáng suy nghĩ trong bối cảnh biến đổi khí hậu đang làm gia tăng các đợt nắng nóng, mưa lớn, ngập lụt và những hiện tượng thời tiết bất thường tại các đô thị.

Đáng chú ý, 79,5% người tham gia khảo sát cho biết gặp vấn đề sức khỏe do thời tiết. Các bệnh hô hấp, bệnh liên quan đến nhiệt, tim mạch và huyết áp được ghi nhận phổ biến. Trong khi đó, 58,8% người lao động vẫn làm việc vào khoảng 10-14 giờ, thời điểm nhiệt độ thường ở mức cao. Hơn 68% làm việc từ 8 đến trên 12 giờ mỗi ngày ngoài trời.

Khi người lao động phải lựa chọn giữa sức khỏe và thu nhập

Với lao động tự do, nghỉ làm vì bệnh tật thường kéo theo một quyết định khó khăn: lấy gì để trang trải cuộc sống? Một ngày nghỉ có thể khiến thu nhập giảm, tiền thuê nhà, tiền ăn, tiền học cho con hay các khoản chi thiết yếu trở thành áp lực. Chính vì vậy, nhiều người dù nhận biết nguy cơ từ thời tiết vẫn cố gắng bám việc, trì hoãn khám chữa bệnh hoặc tự điều trị khi sức khỏe suy giảm.

Phụ nữ trong nhóm lao động tự do cần được quan tâm đặc biệt. Họ thường phải cùng lúc đảm nhận việc kiếm sống, chăm sóc con cái, người già và công việc gia đình. Khi sức khỏe suy giảm, phụ nữ vẫn có xu hướng tiếp tục lao động để duy trì thu nhập. Gánh nặng kép này khiến khả năng chống chịu trước các cú sốc về sức khỏe, thời tiết và kinh tế trở nên hạn chế hơn.

Từ thực tế đó, chính sách an sinh cần được thiết kế theo hướng dễ tiếp cận hơn với lao động tự do. TS.BS. Nguyễn Thu Giang (Viện Nghiên cứu đời sống và xã hội), cho rẳng BHXH và BHYT cần được xem là những công cụ giúp người lao động giảm rủi ro dài hạn, thay vì trở thành các chính sách xa lạ với những người có thu nhập không ổn định. Cách tiếp cận chính sách cần tính đến đặc điểm nghề nghiệp, thu nhập và điều kiện sống của từng nhóm lao động.

Với BHYT, khả năng tiếp cận thuận tiện có ý nghĩa trực tiếp đối với sức khỏe của người lao động. Khi có thẻ BHYT và hiểu rõ quyền lợi, người lao động có thêm điều kiện khám chữa bệnh sớm, giảm áp lực chi phí khi mắc bệnh. Cùng với việc mở rộng diện tham gia, cần đẩy mạnh truyền thông bằng những hình thức dễ hiểu, gần nơi làm việc và phù hợp với người lớn tuổi.

Đối với BHXH cũng cần được mở rộng theo hướng linh hoạt hơn với lao động tự do. Những người có thu nhập theo ngày, theo chuyến hoặc theo mùa vụ cần được tiếp cận các phương thức đóng phù hợp với khả năng tài chính. Chính sách hỗ trợ mức đóng cho nhóm thu nhập thấp, đặc biệt là phụ nữ có hoàn cảnh khó khăn, có thể tạo thêm động lực để họ tham gia và duy trì BHXH lâu dài.

Chủ động xây dựng lưới an sinh cho lao động tự do

Theo PGS. TS. Nguyễn Đức Lộc, Viện trưởng Viện Nghiên cứu đời sống và xã hội, chính sách cần chuyển từ cách tiếp cận khắc phục sau khi rủi ro xảy ra sang chủ động đồng hành với người lao động. Đây là hướng tiếp cận cần được cụ thể hóa bằng những chính sách có khả năng đi vào đời sống. Người lao động cần được bảo vệ trước khi bệnh tật, thời tiết cực đoan hay mất thu nhập trở thành một cuộc khủng hoảng.

PGS. TS. Nguyễn Đức Lộc Viện trưởng Viện Nghiên cứu đời sống và xã hội.

Trước hết, cần mở rộng các điểm tiếp cận chính sách an sinh ngay tại những khu vực tập trung đông lao động tự do. Các chợ dân sinh, bến xe, khu vực tập kết hàng hóa, tuyến phố có nhiều người bán hàng rong hay điểm tập trung xe công nghệ có thể trở thành nơi cung cấp thông tin về BHXH, BHYT và chăm sóc sức khỏe. Cách làm này giúp rút ngắn khoảng cách giữa chính sách và người thụ hưởng.

Song song với đó, cần xây dựng các chương trình chăm sóc sức khỏe ban đầu dành cho lao động ngoài trời. Những điểm nghỉ tránh nóng, tránh mưa có nước uống, hướng dẫn sơ cứu, tư vấn sức khỏe và cảnh báo thời tiết có thể trở thành một phần của mạng lưới hỗ trợ tại đô thị. Đây là giải pháp tương đối thiết thực trong bối cảnh người lao động vẫn phải duy trì công việc ngay cả khi điều kiện thời tiết bất lợi.

Về lâu dài, cần đặt việc tham gia BHXH, BHYT trong một hệ thống chính sách an sinh rộng hơn. Hỗ trợ đào tạo nghề, chuyển đổi sinh kế, tư vấn việc làm, tiếp cận tín dụng phù hợp và nâng cao kiến thức về sức khỏe có thể giúp lao động tự do tăng khả năng chống chịu. Khi sinh kế ổn định hơn, khả năng duy trì các khoản đóng bảo hiểm cũng được cải thiện.

Một chính sách an sinh hiệu quả cần được xây dựng với sự tham gia của chính những người lao động. Họ hiểu rõ nhất những trở ngại khiến mình chưa tham gia BHXH, BHYT hoặc khó duy trì đóng bảo hiểm. Với phụ nữ, quá trình tham vấn cần quan tâm đến thời gian chăm sóc gia đình, mức thu nhập, chi phí sinh hoạt và những rào cản riêng trong tiếp cận dịch vụ y tế.