 |
| Cần sớm đưa lao động nền tảng vào lưới an sinh. |
Khoảng trống an sinh cần được lấp đầy
Những nỗ lực mở rộng diện bao phủ bảo hiểm xã hội (BHXH) đang tạo nền tảng quan trọng cho hệ thống an sinh quốc gia. Thống kê của BHXH Việt Nam cho thấy, đến ngày 30/6/2026, cả nước có 22,23 triệu người tham gia BHXH, tăng 17,3% so với cùng kỳ năm 2025; trong đó 19,53 triệu người tham gia BHXH bắt buộc và 2,7 triệu người tham gia BHXH tự nguyện, tăng tới 42%. Dù vậy, bên ngoài hệ thống vẫn còn hàng chục triệu lao động phi chính thức chưa được bảo vệ đầy đủ, đặt ra yêu cầu cấp thiết phải cải cách chính sách để mở rộng lưới an sinh theo hướng bao trùm và thích ứng với thị trường lao động mới.
Theo TS. Đặng Thị Việt Phương, Viện Xã hội học và Tâm lý học (Viện Hàn lâm và Khoa học Việt Nam), lực lượng lao động Việt Nam hiện còn hơn 30 triệu lao động phi chính thức. Trong nhóm này có hàng trăm nghìn tài xế công nghệ của các nền tảng như Grab, Be, Gojek cùng nhiều lao động tự do khác chưa thuộc diện tham gia BHXH bắt buộc. Ngay cả trong khu vực lao động chính thức, tình trạng chậm đóng BHXH tại một số doanh nghiệp vẫn tiếp tục diễn ra, ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi của người lao động.
Bối cảnh quốc tế cũng đang tạo sức ép thúc đẩy Việt Nam hoàn thiện chính sách an sinh. Ngày 12/6/2026, Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) thông qua hiệp ước bảo vệ lao động nền tảng số, đặt ra yêu cầu các quốc gia thành viên phải xây dựng cơ chế bảo vệ phù hợp với nhóm lao động mới. Đây được xem là xu hướng tất yếu trong quá trình phát triển kinh tế số và hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng.
Trong khi đó, hệ thống BHXH hiện hành vẫn chủ yếu được thiết kế dựa trên mô hình việc làm truyền thống với quan hệ lao động ổn định, thu nhập tương đối cố định. “Cách tiếp cận này chưa theo kịp sự phát triển của nền kinh tế chia sẻ, nơi người lao động có thể làm việc trên nhiều nền tảng cùng lúc, thu nhập thay đổi theo từng ngày hoặc từng đơn hàng. Điều đó khiến hàng triệu lao động chưa có cơ hội tiếp cận đầy đủ các chính sách an sinh”, TS. Đặng Thị Việt Phương nhấn mạnh.
Chuyên gia nhận định thị trường lao động nửa cuối năm 2026 sẽ tiếp tục phục hồi nhờ tăng trưởng của ngành công nghiệp chế biến, chế tạo, xuất nhập khẩu cùng tác động tích cực từ việc tăng lương cơ sở. Tuy nhiên, quá trình phục hồi cũng đi kèm nhiều thách thức khi tốc độ tăng giá một số mặt hàng thiết yếu vẫn cao hơn mức tăng thu nhập của nhóm lao động thu nhập thấp, tạo áp lực lên đời sống của nhiều hộ gia đình.
Bên cạnh đó, sự phát triển nhanh của chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo đang vượt xa khả năng thích ứng của nhiều chính sách an sinh hiện nay. Hệ thống BHXH cần được thiết kế linh hoạt hơn để đáp ứng các hình thức việc làm mới thay vì chỉ dựa trên mô hình hợp đồng lao động truyền thống. Nếu khoảng trống an sinh đối với hơn 30 triệu lao động phi chính thức kéo dài, nguy cơ gia tăng bất bình đẳng và thiếu bền vững trên thị trường lao động sẽ ngày càng rõ nét.
Theo TS. Đặng Thị Việt Phương, cần sớm xây dựng cơ chế nhận diện lao động nền tảng và thiết kế các gói BHXH linh hoạt theo thu nhập thực tế của người lao động, phù hợp với các tiêu chuẩn quốc tế của ILO. Đồng thời, các bộ luật liên quan cần được rà soát theo hướng phân loại lao động dựa trên mức độ phụ thuộc kinh tế, kết hợp tăng cường các biện pháp cưỡng chế thu BHXH với chế tài đủ mạnh đối với các trường hợp vi phạm.
Mở rộng BHXH theo thị trường lao động mới
Từ góc độ chính sách, Bộ Tài chính cũng đang đề xuất nghiên cứu mở rộng diện tham gia BHXH bắt buộc đối với nhiều nhóm lao động có thu nhập nhưng chưa thuộc phạm vi điều chỉnh của pháp luật hiện hành. Mục tiêu là bao phủ cả những người có việc làm, hưởng tiền lương, tiền công, thù lao hoặc thu nhập và có kê khai doanh thu, thu nhập để tính thuế giá trị gia tăng hoặc thuế thu nhập cá nhân, ngoại trừ nhóm lao động trong lĩnh vực nông, lâm, ngư, diêm nghiệp thuộc hộ gia đình.
Nhóm đầu tiên được đề xuất mở rộng là những người kê khai thuế theo doanh thu, gồm lao động cung ứng dịch vụ, vận chuyển, giao nhận, bán hàng, môi giới, kết nối giao dịch thông qua nền tảng số hoặc các mô hình việc làm linh hoạt tương tự. Đây là nhóm lao động đang phát triển rất nhanh trong những năm gần đây nhưng phần lớn vẫn chưa có cơ chế tham gia BHXH bắt buộc.
Đối với nhóm này, Bộ Tài chính đề xuất người lao động tham gia quỹ hưu trí và tử tuất theo hình thức bắt buộc, đồng thời được lựa chọn tham gia quỹ ốm đau, thai sản. Khi kê khai doanh thu với cơ quan thuế, người lao động sẽ đồng thời kê khai tham gia BHXH và chuyển tiền vào tài khoản cá nhân do cơ quan BHXH quản lý. Cách làm này được kỳ vọng vừa thuận tiện, vừa phù hợp với đặc điểm thu nhập linh hoạt của lao động nền tảng.
Nhóm thứ hai là những người kê khai thuế theo tiền lương, tiền công, gồm lao động làm việc dưới một tháng, lao động làm việc không trọn thời gian hoặc được trả lương theo giờ, theo ngày hay theo tuần với mức thu nhập dưới ngưỡng tham chiếu. Đây là lực lượng đang hiện diện ở nhiều ngành dịch vụ, bán lẻ, logistics và sản xuất nhưng chưa được bao phủ đầy đủ bởi chính sách BHXH bắt buộc.
Theo đề xuất, nhóm này sẽ tham gia quỹ hưu trí, tử tuất cùng quỹ ốm đau, thai sản. Toàn bộ mức đóng do người sử dụng lao động hoặc người quản lý chi trả. Khi phát sinh tiền lương, đơn vị sử dụng lao động sẽ thực hiện đóng BHXH trước khi thanh toán thu nhập cho người lao động, đồng thời phối hợp hoàn thiện hồ sơ gửi cơ quan BHXH theo quy định.
Bộ Tài chính cho biết những đề xuất trên hướng tới mục tiêu đến năm 2030 có 60% lực lượng lao động tham gia BHXH, qua đó mở rộng diện bao phủ và củng cố hệ thống an sinh xã hội. Theo Bộ Tài chính, quy định hiện hành chỉ yêu cầu người lao động có hợp đồng từ đủ 1 tháng trở lên mới thuộc diện tham gia BHXH bắt buộc, khiến hơn 12 triệu lao động làm việc theo hình thức thuê khoán, dịch vụ hoặc trên nền tảng công nghệ vẫn đứng ngoài hệ thống.
Việc mở rộng BHXH bắt buộc đối với lao động phi chính thức là giải pháp quan trọng để thích ứng với xu thế phát triển của thị trường lao động hiện đại. Khi mọi người lao động đều có cơ hội tiếp cận lưới an sinh phù hợp với đặc điểm việc làm của mình, nền kinh tế sẽ có thêm nền tảng vững chắc để phát triển bao trùm, bền vững và đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế trong giai đoạn mới.
