 |
| Thiết kế chính sách đóng, hưởng BHXH phù hợp với lao động trên nền tảng số. |
Cùng với sự phát triển của kinh tế số, ngày càng nhiều người lựa chọn công việc thông qua ứng dụng giao hàng, vận tải, bán hàng trực tuyến, sáng tạo nội dung hoặc cung cấp dịch vụ theo yêu cầu. Họ có thể chủ động thời gian, lựa chọn công việc, song thu nhập thường biến động và mức độ bảo đảm an sinh xã hội còn khác nhau.
Đặc điểm của nhóm lao động này khiến việc áp dụng các quy định BHXH truyền thống gặp nhiều khó khăn. Một người có thể cùng lúc làm việc cho nhiều nền tảng, có thời điểm làm toàn thời gian, có lúc chỉ nhận việc bán thời gian. Thu nhập cũng thay đổi theo số lượng đơn hàng, thời gian làm việc và nhu cầu của thị trường.
Làm công việc giao hàng thông qua nền tảng số đã hơn 4 năm, anh Nguyễn Minh Khải, trú tại phường Cầu Giấy, Hà Nội cho biết việc tham gia BHXH là nhu cầu có thật đối với những người làm nghề tự do. Theo anh, điều người lao động quan tâm là mức đóng phù hợp với thu nhập và thủ tục phải đủ đơn giản để có thể thực hiện.
Trong khi đó, chị Trần Thu Hà, trú tại phường Hoàng Mai, Hà Nội, kinh doanh trực tuyến kết hợp nhận việc trên các nền tảng số, cho rằng thu nhập của lao động tự do thường không ổn định. Vì vậy, nếu chính sách BHXH được mở rộng, người lao động cần được biết rõ mức đóng, quyền lợi được hưởng và cách xử lý trong những tháng thu nhập thấp.
Những ý kiến trên phản ánh một vấn đề đang đặt ra trong quá trình hoàn thiện chính sách an sinh xã hội là làm thế nào để mở rộng diện bao phủ BHXH theo sự thay đổi của thị trường lao động, đồng thời tránh tạo thêm gánh nặng đối với những người có thu nhập thấp hoặc công việc thiếu ổn định.
Từ thực tế đó, việc xác định đúng đối tượng tham gia có ý nghĩa quan trọng. Nếu tiêu chí nhận diện còn rộng hoặc phụ thuộc vào tên gọi hợp đồng, có thể phát sinh cách hiểu khác nhau giữa người lao động, nền tảng cung cấp dịch vụ và cơ quan quản lý. Chính sách cần dựa trên bản chất công việc và mức độ phụ thuộc thực tế.
Tại Hội nghị Đại biểu Quốc hội hoạt động chuyên trách lần thứ Nhất, nhiệm kỳ khóa XVI, chiều 29/9, nhiều đại biểu dành sự quan tâm tới đề xuất mở rộng diện tham gia BHXH bắt buộc. Ông Lâm Văn Đoan, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc Hội nhận định lao động trên nền tảng số là nhóm đối tượng mới, đang ngày càng phổ biến trên thị trường lao động.
Theo đại biểu Lâm Văn Đoan, pháp luật về lao động, việc làm, BHXH và an sinh xã hội chưa được điều chỉnh kịp thời đối với nhóm lao động này, dẫn tới khoảng trống pháp lý. Ông cho rằng khi xuất hiện hình thái lao động mới, các quan hệ về thu, chi, đóng, hưởng và cơ chế tạo lập quỹ cần được nghiên cứu, đánh giá tác động đầy đủ.
Đại biểu Thạch Phước Bình, Phó Trưởng đoàn chuyên trách Đoàn Đại biểu Quốc hội tỉnh Vĩnh Long, tán thành việc bổ sung người làm việc không có quan hệ lao động, người làm việc trên nền tảng số vào nhóm tham gia BHXH bắt buộc. Theo đại biểu, đây là nhóm có thể có thu nhập thường xuyên nhưng chưa được bảo đảm đầy đủ về an sinh xã hội.
Tuy nhiên, đại biểu Thạch Phước Bình cho rằng hai nhóm đối tượng được đề cập trong dự thảo có phạm vi rộng, bao gồm nhiều phương thức và mức độ phụ thuộc khác nhau. Vì vậy, dự thảo cần xác định rõ tiêu chí nhận diện đối tượng, tránh việc chỉ căn cứ vào tên hợp đồng hoặc hình thức làm việc để xác định nghĩa vụ tham gia BHXH.
Đối với lao động trên nền tảng số, trách nhiệm của doanh nghiệp vận hành nền tảng cũng là vấn đề cần được làm rõ. Đại biểu Thạch Phước Bình đề nghị nghiên cứu trách nhiệm xác nhận thu nhập, cung cấp dữ liệu, đóng bảo hiểm và phối hợp thu, nộp trong trường hợp nền tảng trực tiếp kiểm soát việc phân công công việc.
Một vấn đề khác được đặt ra là tình trạng một người làm việc trên nhiều nền tảng, có thu nhập không đều hoặc chỉ làm việc bán thời gian. Đại biểu đề nghị nghiên cứu mức đóng, căn cứ đóng, trách nhiệm của người lao động và nền tảng, cùng chế độ được hưởng trước khi quy định nghĩa vụ bắt buộc. Cơ chế đóng linh hoạt cũng cần được tính đến.
Đại biểu Lý Thị Lan, Phó Trưởng đoàn chuyên trách Đoàn Đại biểu Quốc hội tỉnh Tuyên Quang, cho rằng khi chuyển từ khuyến khích sang bắt buộc tham gia, luật cần xác định rõ ai thuộc diện bắt buộc, thời điểm phát sinh nghĩa vụ và tiêu chí nhận diện. Những nội dung về mức đóng, phương thức thu, nộp có thể giao cơ quan có thẩm quyền quy định chi tiết.
Từ góc độ quản lý, việc mở rộng diện bao phủ BHXH cần đi cùng khả năng quản lý dữ liệu và tổ chức thu. Khi người lao động có nhiều nguồn thu nhập, cơ quan chức năng cần có phương thức xác định nghĩa vụ phù hợp, tránh tình trạng đóng trùng hoặc phát sinh thủ tục phức tạp. Đây cũng là cơ sở để chính sách BHXH thích ứng với thị trường lao động mới.
Những đề xuất này cho thấy mở rộng diện bao phủ BHXH đang được đặt trong yêu cầu xây dựng một hệ thống an sinh thích ứng với những biến đổi của thị trường lao động. Với lao động nền tảng số, chính sách cần xác định rõ trách nhiệm giữa người lao động, doanh nghiệp nền tảng và cơ quan quản lý, tạo cơ sở để quyền lợi được bảo đảm.
Việc sửa đổi Luật BHXH năm 2024 cần tiếp tục được đánh giá trên nhiều phương diện, từ quy mô đối tượng, khả năng đóng góp, phương thức quản lý đến quyền lợi dài hạn. Khi các tiêu chí được quy định rõ và cơ chế thực hiện đủ linh hoạt, việc mở rộng diện bao phủ có thể tạo thêm cơ hội để những người đang làm việc ngoài quan hệ lao động truyền thống tiếp cận hệ thống an sinh xã hội.
