 |
| Việc ủy quyền nhận lương hưu là cần thiết trong bối cảnh hiện nay. |
Cần hay không cần thiết lập giấy ủy quyền nhận lương hưu? Câu hỏi này được dư luận đặt ra rất nhiều lần. Trong số đó, đa phần đề xuất bãi bỏ thủ tục này; song cũng không ít người đề nghị giữ nguyên như hiện hành, tiến tới khi các cơ quan chức năng liên thông hoàn toàn dữ liệu mới bãi bỏ. Vậy, giải quyết những đề xuất, kiến nghị này như thế nào, để đảm bảo việc chi trả lương hưu đúng, đủ, tận tay người hưởng?
Trước hết, cần nhắc lại về hai vụ việc liên quan giấy ủy quyền nhận lương hưu xảy ra ngay trên địa bàn Thủ đô.
Sự việc thứ nhất, theo nội dung chia sẻ trên mạng xã hội, là chuyện mẹ ông H. (phố Vạn Bảo, TP. Hà Nội) năm nay đã 97 tuổi, tuổi cao, sức yếu không thể đến trực tiếp phường để chứng thực việc ủy quyền cho người thân nhận lương hưu hằng tháng. Sau đó, xảy ra sự việc cán bộ của Trung tâm Hành chính công có những lời nói, ứng xử chưa thỏa đáng, khiến gia đình ông H. không hài lòng.
Sự việc thứ hai, là trường hợp cụ V. (87 tuổi, Quỳnh Mai, Hà Nội). Để gia hạn giấy ủy quyền nhận lương hưu, người thân cùng hàng xóm phải khiêng cụ từ tầng 2 khu tập thể xuống taxi đi làm thủ tục. Mặc dù gia đình đã trình bày hoàn cảnh, nhưng cán bộ Điểm phục vụ hành chính công (số 39 Lê Thanh Nghị, phường Hai Bà Trưng, Hà Nội) yêu cầu phải đưa cụ ra trụ sở để làm.
Báo chí đều đã lên tiếng phản ánh diễn biến cả hai vụ việc này, nên chúng tôi không nêu chi tiết, mà chỉ đề cập đến bản chất vấn đề, để bạn đọc có cái nhìn khách quan, thấu tình đạt lý, nhất là để đảm bảo tính tuân thủ pháp luật. Và, để bạn đọc cũng như người dân hiểu rõ vấn đề, trước hết, chúng ta cần hiểu rõ bản chất và giá trị pháp lý của giấy ủy quyền nhận lương hưu.
Theo đó, ủy quyền nhận lương hưu là việc người hưởng lương hưu (là người ủy quyền) cho phép một người khác (là người được ủy quyền) thay mặt mình đến nhận khoản lương hưu hàng tháng theo đúng quy định tại nơi chi trả theo quy định. Đây là thủ tục quan trọng giúp người hưởng lương hưu hàng tháng thuận tiện hơn khi không thể tự mình nhận tiền do sức khỏe, địa lý hoặc lý do cá nhân khác.
Luật Bảo hiểm xã hội (BHXH) năm 2024 cũng quy định, người hưởng lương hưu có thể ủy quyền cho người khác nhận lương hưu, trợ cấp BHXH và các chế độ khác. Văn bản ủy quyền có hiệu lực tối đa 12 tháng kể từ ngày xác lập việc ủy quyền. Các giấy ủy quyền cũ đã lập trước ngày 1/7/2025 sẽ hết hiệu lực vào ngày 30/6/2026. Giấy ủy quyền nhận lương hưu phải được lập bằng văn bản và được chứng thực (công chứng hoặc chứng thực chữ ký) tại UBND xã, phường hoặc phòng công chứng.
Sở dĩ phải thiết lập giấy ủy quyền nhận lương hưu cũng có những lý do của nó và được hình thành, hoàn thiện theo quá trình phát triển của ngành BHXH. Sau khi được thành lập năm 1995, ngành BHXH được giao nhiệm vụ chi trả lương hưu, trợ cấp BHXH hàng tháng. Thời gian đầu, ngành BHXH thực hiện chi trả thủ công tại các điểm chi trả. Trong quá trình chi trả, có nhiều trường hợp do đi vắng, ốm đau, già yếu nên không thể đến nhận lương hưu, mà phải nhờ người khác nhận thay.
Trong thực tế, việc nhờ người nhận thay lương hưu, trợ cấp BHXH đã phát sinh nhiều hệ lụy, như lương hưu bị người nhận thay chiếm dụng, bị đánh mất, hoặc lòng vòng mãi mới chuyển đến tay người hưởng. Tình trạng này dẫn đến việc khiếu nại, phản ánh của người hưởng, làm ảnh hưởng đến niềm tin của người dân vào chính sách, cũng như cơ quan BHXH.
Hồi năm 2000, trên địa bàn huyện Trạm Tấu, tỉnh Yên Bái cũ, đã từng xảy ra một chuyện đòi lương hưu khá hy hữu mà tôi trực tiếp chứng kiến. Số là, hồi đó BHXH huyện Trạm Tấu phải cử cán bộ vào tận những xã, bản vùng sâu, vùng xa để chi trả lương hưu, kết hợp tuyên truyền chính sách, trong khi có những xã chỉ có một người hưởng nhưng cả đi và về mất tới hai ngày đi bộ.
Có lần, sau gần một ngày trèo đèo lội suối vào đến nơi, thì ông A. (là người dân tộc Mông) đi làm nương rẫy mấy ngày không về, nên cán bộ BHXH phải nhờ bà vợ của ông A. nhận thay và có điểm chỉ. Thế nhưng, đến đầu tháng sau, ông A. cùng con trai đi chợ huyện, rồi tìm vào trụ sở cơ quan BHXH đòi lương hưu, với lý do chưa nhận được.
Dù được giải thích nhiều lần, nhưng ông A. vẫn khăng khăng: “Tao chưa nhận được. Nó (bà vợ - PV) đi mua thuốc phiện và uống rượu hết rồi. Tiền của tao thì chúng mày phải trả cho tao chứ…”, rồi kiên quyết bắt vạ cơ quan BHXH. Trước tình thế “dở khóc dở cười” này, Giám đốc BHXH huyện Trạm Tấu khi đó đành phải móc tiền túi và kêu gọi anh em quyên góp, để “trả” cho ông A.
Trường hợp xảy ra ở Trạm Tấu khi ấy không phải là cá biệt. Có trường hợp con nhận tiền lương hưu thay cha rồi mang đi đánh bạc, mua thuốc phiện. Có trường hợp vợ nhận tiền lương hưu thay chồng rồi giấm dúi tiêu việc riêng. Cũng có trường hợp người cùng làng nhận lương hưu thay rồi kêu bị rơi mất… Chính vì vậy, việc ủy quyền nhằm tạo căn cứ pháp lý, giúp tiền lương hưu đến được tận tay người hưởng, tránh phát sinh những tranh chấp không đáng có.
Vậy, có nên bỏ giấy ủy quyền? Để trả lời câu hỏi này cũng cần phải lần giở lại lịch sử phát triển của ngành BHXH. Nhiều năm qua, để việc chi trả lương hưu được kịp thời, chính xác, đúng đối tượng, ngành BHXH đã từng bước ứng dụng công nghệ thông tin, hiện đại hóa công tác chi trả, từ chi trả trực tiếp, cho đến chi trả qua Bưu điện, và nay mở rộng diện chi trả qua tài khoản ATM.
Tuy nhiên, vì nhiều lý do, nên tỷ lệ chi trả qua ATM vẫn chưa bao phủ 100% người hưởng, cũng như việc liên thông dữ liệu giữa các bộ, ngành chưa hoàn tất, nên cơ quan BHXH vẫn phải thực hiện chi trả trực tiếp, dẫn đến phải yêu cầu người hưởng lương hưu thiết lập giấy ủy quyền.
Nhìn vào thực tế, có thể thấy, việc lập giấy ủy quyền là cần thiết, nhất là trong bối cảnh còn nhiều người, nhất là người cao tuổi, sức khỏe yếu, người sinh sống ở vùng sâu, vùng xa vẫn còn phải nhận lương hưu bằng tiền mặt. Trong bối cảnh hiện nay, khi việc ứng dụng và liên thông dữ liệu chưa hoàn toàn thông suốt, thì giấy ủy quyền vẫn có giá trị pháp lý, không chỉ đảm bảo quyền lợi cho người hưởng lương hưu, mà còn giúp cơ quan BHXH quản lý tốt nguồn quỹ hưu trí.
Song, điều đáng bàn chính là cách ứng xử của một bộ phận cán bộ có liên quan. Dẫu biết áp lực công việc không nhỏ, nhưng nếu những cán bộ này có trách nhiệm, tận tâm, biết lựa lời nói sao cho phù hợp, thì sẽ không xảy ra sự việc đáng tiếc. Hoặc, những cán bộ này nhanh nhạy nắm bắt tình hình, từ đó chủ động tham mưu, đề xuất với lãnh đạo đơn vị cách xử lý, tạo điều kiện để người hưởng thực hiện thủ tục ủy quyền nhanh gọn, thì chắc chắn sẽ nhận được những lời cám ơn thay vì trách móc.
Sau hai vụ việc, các cơ quan chức năng của TP. Hà Nội đã vào cuộc. Phó Thủ tướng Chính phủ Phạm Thị Thanh Trà cũng có công văn yêu cầu Chủ tịch UBND các tỉnh, thành phố rà soát, đơn giản hóa thủ tục ủy quyền nhận lương hưu, trợ cấp BHXH, bảo đảm không để xảy ra những trường hợp tương tự như ở Hà Nội.
Những chỉ đạo và sự vào cuộc này cho thấy sự dịch chuyển trong tinh thần, thái độ phục vụ nhân dân, cũng như thể hiện được bản chất nhân văn của chính sách. Song, cũng như bất kỳ chính sách nào, bên cạnh tính nhân văn, thì tính tuân thủ pháp luật trong thực hiện chính sách BHXH vẫn cần được chú trọng, khi nó liên quan mật thiết tới quyền lợi của hàng triệu người.
Theo đó, ngành BHXH và các ngành liên quan cần đẩy nhanh ứng dụng công nghệ thông tin, liên thông toàn bộ dữ liệu người hưởng BHXH với Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư và các cơ sở dữ liệu chuyên ngành, tiến tới đơn giản hóa thủ tục ủy quyền nhận lương hưu thay vì bãi bỏ như ý kiến của dư luận. Việc này không chỉ tạo thuận lợi về mặt quy trình thủ tục, mà còn có căn cứ pháp lý để xem xét, xử lý trách nhiệm các bên liên quan.
